Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб

1999 онд АНУ-д анх тавтай, гуравтай хоёр охиныхоо хамт ирээд хамгийн түрүүнд тулгарсан том сорил бол хүүхдүүдийн алба байлаа. Сэтгүүл зүйн дэлхийн хамгийн анхны дээд сургууль болох Мизурийн их сургуулийн сэтгүүл зүйн сургуульд мастер оюутан байсан эхнэр тун завгүй, дээр нь бибээр мэргэжлийнхээ ажлыг олж хийгээд оюутан цагийн нэг мөрөөдлийн ард гарчихмаар. Гэтэл ирсэн газрын хууль, заншил эх орноос минь эрс өөр, насанд хүрээгүй хүүхдийг харгалзагч үгүйгээр орхиж огт болохгүй. Ингээд хүүхдийн алба олохоор шийдлээ. Азаар эхнэрийн үзэж буй нэг хичээл бол ньюс райтинг буюу мэдээ бичих бөгөөд тус хичээлийн хүрээнд Колумбиа Мизуриан сонинд дадлагаар ажиллаж мэдээ, нийтлэл бичнэ. Хэвлэлийн газар үргэлж хамаг мэдээллийн эх сурвалж дээр суудаг хойно манай хүн сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн боловсрол, цэцэрлэг сургалтын олон чухал мэдээлэл дор нь олоод ирлээ. Хамгийн сайн газар бол Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб буюу үгчлэн орчуулбал хүүхэд хөгжүүлэх лаборатори, мөн Чайлдкэйр коннэсшнс (үгчлэн орчуулбал, хүүхэд асрах газруудын хамтын ажиллагаа) ашгийн бус байгууллагад очвол хотын бүх цэцэрлэгийн бүртгэл жагсаалт, хоёр долоо хоног тутмын орон тооны байдал бүхий тайлан авч болно гэв.

Эхлээд Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб орлоо. АНУ-д ирээд удаагүй байгаа миний Америк стандарт хэв маягийн тухай анхны сэтгэлгээ, хүлээлт тун өндөр байсан болов уу, энэ цэцэрлэг жирийн, энгийн, онцгойлох зүйлгүй мэт санагдав. Гаднаас нь хараад үнэлж буй нь тэр. Нарийн бичгийн дарга Дий Энн Снийдтэй уулзлаа “Яг одоо орон тоо байхгүй, нэрээ юутай энд бүртгүүлж болно. Нас насаар нь ангилаад хүлээлгийн жагсаалтад оруулна” гэв. “Удаан хүлээх үү” асуултад “Зарим хүмүүс хэдэн жилээр хүлээдэг” гээд урт жагсаалт үзүүлэв. “Өөр хаана очиж болох уу” гэж асуухад “Стефанс коллэж манайтай ижил судалгааны их сайн цэцэрлэгтэй, очоод үз” гээд хаягийг өгөв.

Ингээд Чайлдкэйр соннэкшнс очлоо. Хагас цаг хүлээгээд ном мэт олон хуудастай хэвлэмэл материал авлаа. Манай хотын болон ойролцоох бүх цэцэрлэг, гэрээр хүүхэд харах зөвшөөрөлтэй газруудын нэр хаяг, насны ангилал, авах хүүхдийн тоо болон сүүлийн долоо хоногийн байдлаар нээлттэй, орон тоотой газрууд гэх мэт хэрэг болох бүх мэдээлэл байх юм. “Энэ жагсаалтаас аль нь сайн бэ, ямар нэг эрэмбэ бий юу?” гэж асуухад “Ажлын дотоод хэрэгцээнд бол эрэмбэлдэг зүйл бий. Гэхдээ түүнийг нийт хүмүүст хэлж болдоггүй, бид нийтийн мэдээлэл дээр ялгаварлах асуудал үүсгэж болохгүй. Сонголт бол зөвхөн таны өөрийнх байх хэрэгтэй” хэмээн хариулав.

Жагсаалтаа харж байгаад Монтенсори сургуулиар орлоо, үнэ хямдавтар боловч орчин нь сүрхий таалагдсангүй. Газрын ойрыг сонгож хэдэн жижиг цэцэрлэг үзэв, санаанд сүрхий хүрсэнгүй. Жаахан алсхан давхиад Вондэрвоулд (гайхамшигт дэлхий) очтол орчин нь тун цэвэрхэн, ангиуд цэгцтэй, захирал багш нар сайтай тун давгүй санагдав. Дараагаар ХэйдСтар (түрүү од) хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж буй зэрэгцээ хоёр цэцэрлэгт очив. Хүүхэд шуугилдсан, яг Монголд байгаа мэт гүйлдсэн, хашхирч зогсоосон … бас өвөрмөц орчин аж. Дарга Стэсигийн өрөөнд түүнтэй уулзаад ярилцаж суутал нарийн бичиг нь ундуутайхан “Өмнөх хүн худлаа хэлсэн байна, энэ улсад хуурамч байж огт болохгүй” хэлээд ороод ирлээ. Дарга “Энэ улсууд бас хүүхдээ өгөх газар хайж буй юм байна, нөхөр нь одоогоор ажилгүй, эхнэр нь оюутан тэгэхээр бараг болох биш юм уу. За та хэд манай нарийн бичигт ярилцлага өгөх үү” хэмээв. Бибээр “За даа, ийм цэцэрлэгт одоо” гэсэн харцаар эхнэрээ харсан боловч үгүй гэж хэлж зүрхэлсэнгүй нарийн бичгийг дагаад гарлаа. Гэтэл од гийсэн явдал болж, нарийн бичгийн дарга хэлэх нь “Та нар яг хэрэгтэй цагт, хэрэгтэй газар, хэрэгтэй үедээ байж таарлаа. Бид жил бүр хоёр хүүхэд их сургуулийн цэцэрлэгт явуулах гэрээтэй, энэ жилийн нэг хүүхдэд танай том охины нас бас танай гэр бүлийн орлого байдал яг тохирч байна”.

Том охин Ж.Номин-Эрдэнэ ийнхүү Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб цэцэрлэгт оров. Номин ногоон ангийн хүүхэд боллоо. Ангийн багш Бэйс Гэйэр, Фрэнк Гэйэр, Пам Стори тэгээд оюутан багш нар. Ногоон анги тусгайлан тоноглогдсон ажиглах өрөөтэй. Ажиглах өрөө ангид болж буй бүх үйл явдлыг харж болох том шилээр тусгаарлагдана. Өрөөний гэрлийн унтраасан үед ангиас бол эргээд харагдахгүй. Өрөөнд тусгайлан гурван суудал бэлтгэсэн, суудал бүр чихэвчтэй. Чихэвч бүрийг сонсогч өөрийн сонголтоор ангид байрлуулсан дөрвөн микрофонд шилжүүлэн сонсож болно. Тус өрөөнд олонтаа сууж хүүхдээ хэрхэн Америк орчинд дасаж, найзтай болж, хэл сурч, тоглож бойжиж буйг харж ажигласан нь намайг өөрийг минь энэ орчинд амар нэвтрүүлэх нэг үүд байсан биз ээ. Үнэндээ таван нас хүртэл нь бибээр хүүхэдтэйгээ шөнөдөө хамт унтахаас бус өдрийн цагаар бямба ням хүртэл ялгаагүй бүх өдрөөр завгүй ажиллаж хөдөлмөрлөдөг, охидоосоо жаахан зайтай явсан юм билээ.

Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб-аар ногоон ангиар манай гурван охин бойжин дамжиж хүн болсон, мөн улаан ангид том хоёр охид явсан бөлгөө. Номин тус цэцэрлэгт явснаас жилийн дараа дунд охин Ж.Болор-Эрдэнэ ногоон ангид шилжиж ирсэн. Харин бага охин Ж.Саруул-Эрдэнэ тус цэцэрлэгийн хүлээлгийн жагсаалтад төрөхөөсөө өмнө орсон бөгөөд гурван нас хүрч байж ногоон ангид элсэх боломж гарсан юм. Тийм ээ, тус цэцэрлэгийн цэнхэр анги бол нярайгаас алхаж явдаг хүүхдүүдийн анги, хамгийн өндөр эрэлттэй анги бөгөөд энэ ангийнхан бүгд төрөхөөсөө өмнө нэр нь хүлээлгийн жагсаалтад бичигдсэн хүүхдүүд.

Чайлд (хүүхэд) сэтгүүлийн үнэлснээр Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб нь өсвөр насны хүүхэд хүмүүжүүлэх салбарт 1992 оноос америкийн үндэсний хамгийн шилдэг арван төвийн нэг болж чаджээ. Жил бүр зургаан долоо хоногтойгоос зургаан настай хүүхэд бүхий 75 айлын өсвөр насны хүүхдийг хөгжүүлэх үйлчилгээ үзүүлдэг, чанартай сургалт болон үйлчилгээг хамгийн чухалд үздэг газар ажээ.

Чайлд Дэвэлопмэнт Лаб нь Мизурийн их сургуулийн судалгаа, сургалт, үйлчилгээний хүрээнд үйл ажиллагаа эрхэлнэ. Хүүхэд бойжуулах өсгөхийн зэрэгцээ их сургуулийн судалгааны төв, оюутан багш нарын мэргэжилдээ өсөх суурь болдог ажээ. Улирал бүр хүүхэд бүр оюутан багштай болдог. Оюутан багш нь хүүхдүүдтэй ярилцаж тухайн хүүхдийн өсөлт, сэтгэлгээ, хөгжилтийн онцлогийг бусадтай харьцуулан академик цаас бичдэг бакалавр оюутнууд бөгөөд эцэг эхэд хүртэл тайлан бичиж өгдөг. Хүүхдийнхээ тухай ухамсар, сэтгэл хөдлөл, биеийн өсөлт хөгжил, болон бүтээлч сэтгэлгээний хөгжлүүдийн талаар бодит хөөрөлдөө, ажиглалтад тулгуурласан үнэхээр бүтээлч гоё тайлангууд авах үнэн урамтай байдаг нь эцэг эхчүүдэд нийтлэг.

Тус цэцэрлэг дөрвөн ангитай: цэнхэр, шар, улаан, ногоон. Цэнхэр анги тав, бусад ангиуд тус бүр гурван үндсэн багштай. Бүх анги хүний хөгжил болон гэр бүлийн шинжлэх ухааны мастер зэргийн багштай. Доктор болон мастер зэрэгтэй багш нар хүүхэд асрахын зэрэгцээ мастер, бакалавр оюутнуудад зөвлөж тусална. Түүнчлэн эцэг эхчүүд сайн дурын ажилтан болж маш ихээр тусална. Сайн дурын үйл ажиллагаа хүмүүсийг их дотносуулж, танилцуулдаг юм билээ, тэгэхлээр хүүхдүүдээр зогсохгүй эцэг эхчүүд хоорондоо танилцаж, мэдлэг мэдээлэл чөлөөтэй солилцох нөхцөл үүсдэг. Дээр нь цэцэрлэгээс гадуур хүүхдүүдээ цуг тоглуулах, үзвэр үйлчилгээнд хамруулах гэх мэтээр элбэг уулздаг нь нөлөөлнө.

Цэцэрлэгийн гол зориулалт хүүхдийн өсөлтийн, хүүхдийн сэтгэхүйн, гэр бүлийн, сургалтын арга барилын, хүүхэд том хүний харилцааны, мэдлэг мэдээлэл дамжих гэх мэт төрөл бүрийн судалгаа. Багш нар судалгаа хийнэ, оюутан багш нар судалгаа ярина, эцэг эхчүүдийн олонх нь их сургуулийн багш судлаачид бөгөөд хоорондоо өөрсдийн судалгааны талаар хөөрөлдөнө. Энэ бүгд хүүхдүүдийн сэтгэхүйг академик ертөнц тийш их татдаг биз ээ, хүүхдүүд цааш цаашдын сургуулиуддаа улам сайн сурдаг, хичээдэг болдог юм билээ. Зөвхөн өөрийн мэдэх он жилүүдэд тус төвөөр бойжсон хүүхдүүдийн орсон их дээд сургуулийг жагсаахад Харвард, Йэль, ЭмАйТи, Стэнфорд, Чикагогийн их сургууль, Корнэл, Аймхорст,  Карлтон, Боувдон, Сэнт Оллаф, Минносатийн их сургууль, Мизурийн их сургууль...бараг бүх топууд нэрлэгдэнэ.

Зөвхөн цахиурын хөндийгээр зогсохгүй Америк орны тэхий голд, тариалангийн талбайнуудаар хүрээлүүлсэн их сургуулийн нэгэн хотод ийн өсвөр үеийнхэн зургаан долоо хоногтойгоосоо эхлээд зургаан нас хүртлээ бүтээлч сэтгэхүйгээр өсөн бойжиж ирээдүйн инновац бүтээгчид, энтрэпренюр болж өсөн торниж байна. Энд ердөө өөрийн мэдэх ганц газраар жишээлэв. Ер нь Америкийн өнцөг булан бүрд, муж бүрд ийм нөхцөл бүрэлдэж тогтсон байдаг бөлгөө.

(үргэлжлэл бий)

Бинг Нөрсэри сургууль

Америкийн зүүн эрэгт амжилттай ажиллаж байгаад баруун эрэгт нүүж очоод дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий бүсгүйчүүдийн танилын хүрээний Аллэй то валлэй (нарийн зөрөг замаас хөндийд хэмээн орчуулагдах) байгууллага үүсгэн тэргүүлсээр бахдам амжилтад хүрсэн Дэбора Пискойны яриа үнэхээр анхаарал татсан юм. Тэдний гурав хагастай ихэр хөвгүүдийн нэг Доминик цэцэрлэгтээ хятад хэл үзэхээс гэнэт татгалзан бүр гэртээ зөвхөн испаниар ярь хэмээн шаардаж эсэргүүцсэн аж. Дэбора болон түүний нөхөр испаниар хатуу хөтүү, тун муухан, ярихчаа болдог америкчууд бөгөөд хоорондоо испаниар ярих гэж оролдож үзээгүй гэнэ. Ингээд хүүгээсээ яагаад хятад хэл сурахыг хүсэхгүй байгаа талаар лавлатал нүдээ заагаад “Би хятад биш, би бол испани гаралтай, би зөвхөн испаниар ярихыг хүсэж байна. Үдийн хоолоор зөвхөн будаа, буурцаг идэж байх болно, оройн хоолны хувьд зайдас (халуун нохой хэмээн үгчилж орчуулж болно) сайн сонголт. Ер нь тэгээд манайх нохойтой болох нь зөв” гэжээ. Аав ээж нь огт испани гарал үүсэлгүй бөгөөд зөвхөн хүүхдийн сэтгэлгээ, зохиомжоос урган гарсан бодол байсан тул бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх үүднээс үүнийг үгүйсгэн зогсоогоогүй сэтгэлгээ бас сонин.

Удалгүй Монтенсори цэцэрлэгт (Монголд ЭмСиЭс компани оруулсан цэцэрлэгийн брэнд, тодорхой арга барил, утга санаа философийн дор сургалт хийдэг) явдаг Доминик ангидаа сэлгүүцэх нь ихсээд бусад хүүхдүүдийн тоглоом сонин биш улмаар сагсуу, уур уцаар ихтэй, бухимдуу болж эхлэхээр санаа зовсон эцэг эх нь хүүхдийн хүмүүжил, хөгжлийн зөвлөх мэргэжилтэнтэй уулзаж хүүтэйгээ ярилцлага хийлгэжээ. Мэргэжилтний хэлсэнчлэн гэртээ байгаа ном, блок, Легоноос бусад бүх тоглоомуудаа гаргажээ. Харин дагахад хэцүү байсан нэг зүйл нь Стэнфордын их сургуулийн кампуст байрладаг Бинг Нөрсэри сургуульд явуулах зөвлөгөө байсан бөгөөд Дэборагийн хамгийн эхний үйлдэл “Тэр чинь тоглоомын газар шүү дээ” гэж хариулаад “Хүүхдээ тоглуулахын төлөө их мөнгө төл гэж та зөвлөж бүр ятгаж байгаа юм уу?” хэмээн асуужээ. Хоёр ихрийн нөгөө, Дрэйк нь Монтенсори сургуулиас маш их юм сурч, дөнгөн данган хорвоотой танилцаж байхтай харьцуулж мөн боджээ.

Ингээд юутай мэргэжилтний зөвлөгөөг даган Доминикийг Бинг цэцэрлэгт явуултал ердөө хоёр долоо хоногийн дараа эрс ялгаа гарч хүү нь жаргалтай, хөгжөөнтэй, даруу төлөв болж багш нарынхаа нэг Марк Марбитэй сүрхий дотносжээ. Хүүгээ авах бүрд нь Марк хүүгийн талаар тухайн өдрийн тайлан амаар тавьж алхам тутмын ажиглалтаа хэлдэг гэнэ. Жишээлбэл, “Том блокууд хэрэглээд ангийн үүднээс эхлээд элсэн талбай хүртэл үргэлжилсэн урт зам бүтээж эхэлсэн. Өөр бусад хүүхэд үүнийг нь сонирхоход өөрийн төлөвлөгөө хүслээ тайлбарлан өгүүлж хамтдаа ажиллаж зөндөө олон сайн дурын туслахуудтай болсон.” “Танай хүү аливааг хийхдээ эхлээд заавал төлөвлөж бодож, санаагаа хөгжүүлдэг. Үүнийг нь хүлээх тэвчээртэй хүүхдүүдтэй хэл амаа ололцоод хамтарч чаддаг тун сайн, зөв сэтгэлгээ бодолтой болж байна” гэх мэт.

Үндэсний шинжлэх ухааны сангийн тэтгэлэг болон үүнтэй тэнцүү дүнгийн хандив доктор Петр Бинг (тухайн үедээ Стэнфордын их сургуулийн бакалавр оюутан байсан) болон түүний ээж Анна Бинг Арнолд нар өгснөөр Бинг Нөрсэри сургууль 1966 онд байгуулагджээ. Сургуулийн анхны зорилго өсвөр насныханд сайн боловсрол олгох орчин үүсгэн хангах, хүүхдийг хөгжүүлэх судалгааны лаборатори болох, бакалавр болон магистр оюутнуудад хүүхдүүдийг ангид ажиглалт хийх боломж олгох зэрэг байжээ. Улмаар сурган хүмүүжүүлэгчид дэлхий даяар судалж суралцдаг өөрийн арга барил бүхий “үндэсний үнэт эрдэнэ” болж хувирсан талаар тус сургуулийн веб хуудаснаа Стэнфордын сэтгэл зүйн танхимын Элеанор Маккоби бичжээ.

Тус сургуулийн сургуулийн үндсэн зарчим нь хүүхэд чөлөөтэй тоглох, хүүхэд юу хүссэнээ хэзээ хийхээр санасан үедээ чөлөөтэй бүтээх гэхдээ элс, блок, будаг, шохой, ус гээд зөвхөн таван зүйлийн материал хэрэглэнэ. Бүх анги хэмжээ томтой бөгөөд анги бүр хагас акр буюу хоёр мянга гаран квадрат метр тоглоомын талбайтай. Хүүхэд бүр хөдөлгөөний болон сонголтын эрх чөлөөг эдэлнэ, зөвхөн зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа нь хоол ундны болон уншлагын цаг. Тоглоомд суурилсан философи нь хүүхэд бие даан өөрийгөө зохицуулахад суралцахад тусалсан зохион байгуулалт дизайн гэнэ. Бидний тархийг сурахад дуртай болгох улмаар чадвар чадамжийг зохион байгуулалттайгаар хөгжүүлэх суурь нь тоглоом ажээ.

“Өөрсдийн оюун ухаанд төсөөлснөөр хүүхдүүд үйлдэл хийдэг нь тоглоомын шидэт ертөнцийн гайхамшиг. Тэд өөрсдийн тогтоосон нөхцөл дүрмээр, өөрсдийн олж мэдэж авснаар амьдралд хөл тавина. Тоглоомын явцад хүүхдүүд өөрсдийн дүрмээ зохионо, тэгээд дүрэм нь янз бүрийн шалтгаан нөхцөлийн улмаар өөрчлөгдөх бөгөөд үүнийг нь насанд хүрэгчид огт хэрэггүй мэт санагдаж огт ойлгогдохгүй байх нь элбэг. Ийн тоглох орчноор насан туршийн амьдралд үргэлжлэх аливаад дуртай байх хайрыг асаах түүнчлэн асрах, мөн сурахын хүсэл тэмүүллийг бий болгохыг бид хичээж байна” хэмээн Бинг сургуулийн захирал Женифэр Винтэрс хэлж буй нь ихийг бодуулж билээ.

Ийм цэцэрлэгээр үүнтэй энэ тэнцэн өрсөлдөх газруудаар бойжиж хүүхэд насаа өнгөрөөсөн бүхэл бүтэн хэдэн үеийнхэн инновац бүтээгчид, энтрэпренюр болж өсөн торниж байна гэхээр бид хаанаас юу хийж эхлэх болох гээд олон зүйл асуултад хариу нэгийг олж буй мэт.

(үргэлжлэл бий)

Бүх зүйл гэрээс эхэлнэ

Цахиурын хөндийн найз танилуудаар, за ер нь америк айлууд, хамтран ажиллагч нарынхаар зочлоход, хамтдаа энд тэнд гэр бүлээр цуглахад хамгийн түрүүнд анзаарагддаг зүйл бол аав нар хүүхдийнхээ амьдралд ямар их ойрхныг мэдэрдэг. Манай Колумбиа хот явган алхах, зөөлөн шогших олон парктайгаар тун алдартай бөгөөд аль ч паркад хүүхдээ дагуулсан, хүүхдийн тэрэг түрсэн, дүүжин даажин дээр суугаа хүүхдээ түлхсэн аавуудтай тааралдана. Дэлгүүрт хүнс цуглуулахад, сургуулийн хэрэгслийн тасагт, сургууль дээр хүүхдийн хичээлийн хэрэгсэл өгөх авах үед мөн ижил – эрчүүд элбэг. Сайн таних, үргэлж завгүй байдгийг нь сайтар мэдэх эрс энд тааралдан мэндлэх зуураа ажил хэргийн уулзалтын цагаа тодруулан товч хөөрөлдөж зогсохтой олонтаа таарчээ. Цахиурын хөндийд цөөн зочлохдоо ялангуяа Стэнфордын их сургуулийн эргэн тойрон 15 км-ын дотор энэ явдал бүр элбэг болохыг анзаарсан.

2000 оноос нэрт хуулийн фирмийн партнэр болсон Род Стрийкландийн тухайн уншиж байв. Тэрбээр өөрийн хүүхдүүд явдаг Бовман интернэшнл сургуулийн удирдах зөвлөлийн дарга бөгөөд сургуулийн бэйсбол, сагс болон хөлбөмбөгийн багийн дасгалжуулагч хийдэг. “Хүүхдүүдийнхээ эргэн тойронд байгаадаа жаргалтай, сэтгэл хангалуун. Гэхдээ хүүхдүүд эртхэн төрсөн буюу би 35 биш 25тай байсан бол өнөөгийн мэт боломж үүсэж чадахгүй” хэмээн Род хэлээд “Миний ажил үнэхээр их, цаг зав бага гэхдээ өнөө цагийн технологийн хөгжил их боломжийг бий болгож заавал оффис дээр тогтмол суух шаардлагагүй гэхдээ миний ажил хэзээ ч тасалдахгүй үргэлжилдэг” хэлжээ. Бямба гариг бүр хүүхдүүдтэйгээ өглөөний цай уугаад өдрийн үлдсэн хугацааг хамтдаа гэрээс гадуур ямар нэг ажиллагаанд оролцдогоо заншил болгожээ. Мөн Лассэний галт уулын цэцэрлэгт хүү охины хамтаар зөвхөн гурвуулаа жил бүр аялал хийж заншжээ. “Ажлынхаа хуульч, хамтрагчид болон вэнчур капиталист танил нөхдүүдтэйгээ харьцуулахад би жирийн нэгэн. Бид бүгдээрээ хүүхдүүдтэйгээ их ойрхон. Бид бүгдээрээ хүүхдүүдийнхээ ямар нэг багийг дасгалжуулдаг” гэж Род хэлжээ.

Үүнтэй тун төстэй жишээг манай эндээс олох тун амархан. Миний дарга Жон Гэрки өглөө эрт долоод оффист ирээд орой тав гучид гарч гэрээдээ цаг орчим давхих замдаа утсаараа үргэлжлүүлэн хуралдсаар харих бол түүний ажлын жирийн нэг өдөр. Хэдийгээр ийн завгүй нэгэн ч хоёр хүүгийнхээ хөлбөмбөгийн хоёр багийг дасгалжуулан хот муж дамжин өрсөлдөх энүүхэнд. Бямба ням гаригт багийнхаа багачуудыг дасгалжуулан гадаа өнжинө. Мань хүний хөгжөөнтэйгөөр дуртай хэлэх “Бүхэл бүтэн 90 минут талбайд гүйж тоглох хүүхдүүдэд хангалттай дасгал хийлгэж формд байлгах дээр нь багийн уур амьсгал бүрдүүлж бүгд хамтдаа нэг цул болж тоглох сэтгэхүй бүрдүүлэх гэдэг миний өөрийн хамгийн том сорилт, хичээл. Хүүхдүүд бидний алхам бүрийг дагаад зогсохгүй хянадаг.” өгүүлбэрүүд ихийг бодуулдаг.

Цахиурын хөндийн, ер нь АНУ-н тэргүүлэгч хот бүс нутгийн хүүхдүүд өөрсдийн эцэг эхийг харж, дагаж суралцахаас гадна найз нөхдүүдийнхээ эцэг эх юу хийж буйгаас шууд суралцаж байдаг. Вэнчур капиталист Сию Сигал хүүгийнхээ сургуулийн сурагчдын зөвлөх үйл ажиллагаанд сайн дурын ажил хийхдээ олон зүйл ажиглажээ. “Манай хүүгийн ахлах сургуулийн жуниор (төгсөхийн өмнөх ангийнхан) хүүхэд бүр вэнчур капиталист гэж хэн болохыг сайн мэдэж байв. Энтрэпренюршип энд маш гүн шингэсэн орчин бий болжээ. Хүн бүр үүний тухай ярьж байна. Хэрэв чи энд оролцохгүй бол тэгээд хаалганы гадна үлдлээ гэсэн үг” хэмээн Сию бүсгүй Нью Йорк Таймс сонинд өгүүлжээ.

Энэ мэт олон боломжууд хүүхдийн зөвхөн старт ап сэтгэхүйг хөгжүүлээд зогсохгүй боловсролын үндсэн суурь философийг инновацлах буюу цоо шинэчлэх түүнчлэн бодит амьдралаас урган гарч хорин нэгдүгээр зууны эдийн засгийг бэлтгэх практик болжээ. Энэ бүгд Стэнфордын их сургуулийн хотхонд байрлах Бинг нөрсэри эсвэл Мизурийн их сургуулийн дэргэдэх Чайлд дэвэлопмэнт лаб гэх мэт цэцэрлэгт хүүхэд очихоос өмнө эхэлчихдэг байна.

(үргэлжлэл бий)

Вандан

~ АНУ-д өсөж, бойжсоноор бий болдог өрсөлдөх чадварын давуу тал

Өнөөдрийн үдээс хойш наддаа энэ жилийн хамгийн сүүлчийн амралтын өдөр. Америкт тухайн компанийн хүний нөөцийн бодлого, тухайн хүний ажилласан жилээс хамааран жилийн амралтын өдрийн тоо тогтоогдоно. Амралтаа өдрөөр бүр цагаар авч болдог. Ингээд энэ жилийн сүүлчийн хагас өдрийн амралтыг өөртөө, тодруулвал блогтоо зарцуулахаар суусан хэдийч хамрын ханиадтай дайтах явдал үүссэнээр хуучин бичсэн зүйлсээс ухан зарим зүйл блогдохоор шийдэв.

***

Нэг мэдэхнээ Америк оронд цөөнгүй жилийг үдэж, үзсэн харсан, сурсан туршлагажсан болгоноосоо хэнтэй ч хуваалцан зөвлөлдөөд байх хэмжээнд хүрчээ хэмээн хөөрч хэдэн зүйл хэлхэхээр ийн суув. Энэ удаа голлон ирээдүйг хэрхэн өсгөж бойжуулж, тэдний өмнө ямар боломж бий болгож, ялангуяа үеийнхнээ хөгжилд тэргүүлэн манлайлагчдыг өсвөр наснаас хэрхэн бэлтгэж буй талаар өгүүлье.

Монголоос зочилж буй Ц.Эрдэнэчимэг хэдэн жилийн өмнө хоёр цаг гаран давхин байж нэгнээрээ хэсдэг, гэр бүлээрээ нөхөрлөн ханьсаж байсан сайхан дурсамжаасаа хуваалцан суугаад “Чи ерөөсөө одоо ном бич, үзсэн харсан сурсан мэдсэнээ нэг эргэж хар, нэгтгэ, дүгнэ. Энэ олон жилд цугларсан мэдлэг, туршлагаа бусадтай хуваалцаж бодит амьдралын үнэн байдлыг нутаг нэгтнүүддээ өгүүлэх хэрэгтэй. Тэгээд цаашаа ахиад сурна, мэднэ, үзнэ, харна” хэмээн хэлсэн явдал сүрхий ташуур болов. Мөн хамт ажилладаг Н.Баасандорж хагас жилийн өмнө цугтаа алхангаа “хүүхэд өсгөж буй амьдралынхаа туршлагаар жишээлж баяжуулаад Америк боловсролын системийн талаар ном эсвэл блог бичвэл олон хүнд тус болно доо” гэж хэлсэн нь их урам оруулав.

Мэдээллийн технологийн мэргэжлийн хүний хувьд тэр чигийн зүйлсийг би илүүтэй анзаардаг болов уу. Манай салбарын тэргүүлэгч хэсгийн дийлэнхийг яах аргагүй Цахиурын хөндийнхэн эзэлдэг. Тэнд миний мэргэжил нэгт монголчууд ч элбэгшиж буй, гэхдээ хараахан энэхүү дор өгүүлэхийг минь тэд бичиж бусдад хүргээгүй байх шиг. Мөн нутагт буй мэргэжил нэгтнүүд тийш хошууран зочлох элбэг болжээ. Тэгэхлээр алдарт Цахиурын хөндийн нөхцөл байдлыг түлхүү жишээлбэл сонирхолтой бөгөөд ойлгомжтой болов уу.

Гэхдээ энд хэдэн зүйлийг онцлон дурдах хэрэгтэй. Юуны өмнө бибээр Цахиурын хөндийд түр хугацаагаар алба амины ажлаар зочилж, ойр зуурын сургалт мэтэд хамрагдсан нэгэн бөгөөд яг тэнд удаан хугацаагаар оршин сууж, амьдарч ажиллаагүйгээ дурдах нь зүйтэй. Хэдийгээр биеэ энд санаа тэнд мэт санагдах төдий ч цаг хугацаа, орон зайнаас тун бага хамааралтай ажиллах орчиндоо дасан зохицоод цагийн зөрүү, газрын холыг алгасан нөхцөл байдлыг сайтар ухааран шүүж харсан бөлгөө. Мөн тэндэх орчин оршин суугаа орон нутагтай ижил төстэй зүйл энд арвин элбэг нь нөлөөлсөн бөгөөд эндэх орчноо харьцуулан, зэрэгцүүлэн дор өгүүлэхийг хичээнэ. Заримдаа мэдээж төрж өсөн, хүн болж бойжсон эх оронтойгоо ч зүйрлэх биз ээ.


Өрсөлдөх чадварын давуу тал

Өрсөлдөх чадварын талаар АНУ-н орчин хүүхдэд юу өгдөг вэ? Энэ асуулт санаанд удаан явсан. Хариулт хайн онлайн болон биеэр уулзаж лавласан, ярилцаж хөөрөлдсөн, түүнчлэн хэлсэн бичсэнийг уншиж танилцсан хойшид өгүүлэх залууст өнөө цагийн өндөр хөгжлийн технологи, энтрэпренюршип болон вэнч хөрөнгө оруулалт, дэлхийг өөрчлөх инновацийн амтыг зөвхөн их эрт мэдүүлээд зогсохгүй ижил төстэй өөр нэг зүйл ажиглагдав. Хөгжингүй зах зээлд ажил бүтээлийн амжилт гаргах, өндөр ашиг орлого олох, хамгийн хэрэгцээт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг төрүүлэх мэргэжлийг эзэмшиж улмаар бүтээмж сайтай ажиллаж хөдөлмөрлөх боломжийг бий болгон, мундаг хурдны зам тавьсан хүмүүсийн хамгийн ойрын үлгэр жишээ тэдний эцэг эх, ах эгч нь байжээ.

Стэнфордын их сургуулийн оюутан, залуу энтрэпренюр Аншир Самарын “Ар талын хаалга чинь Эппл болон Гүүгл зэрэг компаниуд гэхээр хамгийн шилдгээр хийж бүтээх хүсэл тэмүүллийг бий болгох халдварт байгаль, орчин бий болдог” хэмээн өгүүлсэнтэй санал бүрэн нийлж байна. Технологийн компанийн бүтээгдэхүүн хөгжүүлэгч Шэнон Хэнгкок “Өөрийн чинь эргэн тойрны юм бүхэн хамгийн шилдэг байхаар өөрт чинь үнэхээр өндөр шаардлага тавигдана” гэсэн нь найз нөхдөдөө тоглоом болгон миний хэлэх дуртай “Хүссэн ч эс хүссэн ч бөөрнөөсөө ягаарна” өгүүлбэртэй утга ижил биз ээ.

Үүнээс илүү гүнзгий факторууд бас анзаарагдсан. Сүрхий анзаарвал, АНУ-д ялангуяа Цахиурын хөндийд эцэг эх болон хүүхдүүдийн хооронд маш сүрхий холбоо хүүхдийн хар багаас бий болж байна. Ялангуяа аав нарын оролцоо их өндөр. Тэд хүүхдүүдийнхээ хичээлээс гадуурх олон үйл ажиллагааг дасгалжуулахаас эхлээд бүр яг дэргэдээ жишээ болгон дагалдуулж гараас гарт сурган бойжуулах нь элбэг.

Манай монголчуудын дунд элбэг дүгнэлт бол америкчууд маш их биеэ даасан, өөрсдөө хүмүүждэг, гэр оронтойгоо холбоо хэлхээ бага, гэр бүл салалт өндрөөс аав ээжийгээ бараг хүндэлдэггүй гэх мэт ойлголт. Гэтэл яг амьдрал дунд нь орохоор байдал харин эсрэгээрээ гэр бүлийн ялангуяа аав хүний үүрэг роль маш өндөр бөгөөд чухал. Хөлбөмбөгийн талбай, усан бассейн, балетын сургалт, сагсны заал зэргээр зогсохгүй шинжлэх ухааны зуслан, математикийн өдрийн зуслан, технологийн олимпиад тэр бүгдэд аавууд хүүхдийн хамт мөн хоорондоо элдвийг ялангуяа шинэ технологи, бизнесийн талаар ярьж суух.

Хүүхдийн сургуулийн оролцоонд мөн эцэг эхийн үүрэг маш өндөр. Сургуулийн хамгийн чухал газар бол эцэг эхийн зөвлөл. Хамаг чухал шийдвэр тэндээс гаралтай, үүсэлтэй. Жишээ нь, улсын сургуулийн захирлыг хэдийгээр орон нутгийн боловсролын хэлтэс томилдог ч эцэг эхийн зөвлөл эсэргүүцсэн хэн боловч захирал болно оо гэж ёстой үгүй. Хувийн сургуулийн хувьд захирал томилох болон бусад чухал асуудлаар сургуулийн удирдах зөвлөлийнхөн эцэг эхийн зөвлөлийн өмнө бөгтгөнөөстэй.

Мөн хүүхдийг хар багаас нь бойжуулах онцгой сургалттай цэцэрлэг, сургууль элбэг. Цахиурын хөндийгөөр жишээлбэл, Стэнфордын их сургуулийн кампуст байдаг Бинг нөрсөри скүүл дизайн сэтгэхүйн өсвөр насны хөтөлбөрөөр онцгой бол хувийн Нүэвэ болон Харкэр скүүл зэрэг нь дизайн, шинжлэх ухаан, технологид төвлөрснөөрөө хамгийн алдартай. Манай Колумбиа хотод гэхэд Мизурийн их сургуулийн кампуст байрлах тус сургуулийн боловсролын их сургуулийн лаборатори цэцэрлэг болох Чайлд дэвэлопмэнт лаб сургалтын арга барил, элдэв хөтөлбөрүүд мөн өсөж бойжсон хүүхдүүдийн өрсөлдөх чадвараар өмнөх гуравтай дүйж очно.

(үргэлжлэл бий)

Өөрчлөлтийг өөрөөсөө эхлэе!

“Америк орны хөгжиж буйн үндсэн шалтгааныг Монголтойгоо харьцуулан бодоход ердөө хүнийг сошиал хөрөнгө болгож чадаж буйд юм байна. Өнөөдөр АНУ-д ажиллаж, амьдарч, нөхөрлөж буй Монголчууд маань өөр өөрийн чадах мэдэх зүйлээрээ Монголчуудын коммунитиг хүчтэй болгоход хувь нэмрээ оруулъя хэмээн уриалж байна.”

Анх АНУ-д ирээд америкчуудыг хувиа хичээсэн, биеэ даасан, ажлын машин болсон улсууд юм даа гэж боддог байлаа. Харин дунд нь орж олон жил цугтаа ажилласаар тэд үнэндээ хөндлөнгөөс анхлан харагддаг шигээ аминчхан бус харин нийгмийнхээ төлөө чин сэтгэлээсээ зүтгэдэг болохыг ойлгосон. 13 жил ажилласан Семкод байхаасаа United Way кампанит ажилд идэвхтэй оролцож, цалингаасаа хандивлаж, санхүүгийн дэмжлэг босгох элдэв ажил зохион байгуулалцаж, ганцаараа бус хамт олноороо, ажлынхантайгаа цугтаа бидний өдөр тутмын ертөнц – ажлаас гадуурх хорвоо дэлхий, эргэн тойрны коммунити болон ойр зуурын тус дэм хэрэгтэй бүлэг хүмүүсийг ойлгож дэмждэг болжээ.

Сүрхий даяаршсан, дэлхийн бараг бүх оронд салбар бүхий бизнес хийдэг том компанид шилжин ажилд ороод бусдыг дэмждэг, нийгмийн өмнө хүлээдэг хариуцлага өндөр байх чадвар бол зайлшгүй хэрэгтэй чанар бөгөөд хүнд өөрт нь урам зориг эрч хүч өгдгийг улам бүр мэдэрч байна. Манай ажилд On Demand Community гээд 2003 онд бий болсон нэг хөтөлбөр байдаг. Үүний хүрээнд одоогийн байдлаар 275 мянган ажилтнууд нийтдээ 20 сая цаг сайн дурын ажил хийж нийгэмд нөлөөлж сайнаар хувь нэмэр болжээ. Энд жишээлж баршгүй олон тооны үйл явдал байгаагаас Монголчуудтай холбоотойг дурдвал баруун эргийн Бэй Эйриагийн монгол сургууль болох Гэр төв, зүүн эрэг дэх Вашингтон хотод буй Монгол соёлын төвийн үйл ажиллагааг сайн дураар дэмжлээ. Компанийн зүгээс ажилтнуудын оролцдог дэмждэг ашгийн бус байгууллагуудад 2015 онд 205 сая долларын санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж, сүүлийн таван жилд нэг сая гаран доллар бэлнээр хандивлажээ.

Ийн зөвхөн ажил дотроо бус ажлын гадуур хамт олонч байдлыг бүрдүүлж, сэтгэл сонирхлын дагуу хамтран нэг хүн бус бүхэл цул сошиал хөрөнгө болон хөгжиж байна. Үүний салшгүй нэгэн хэсэг болсны хувьд би бээр 2014-15 онд ашгийн бус байгууллагуудад зуу гаруй вэбсайт үнэ төлбөргүйгээр хийж өгч, жил тутам хэдэн зуун цагийг ажил хөдөлмөр, ар гэрийн хажуугаар амжуулан олон нийтийн ажилд зарцуулжээ. Хэн юунд хэдэн цаг зарцуулаад нийгэмд ямар үр дүнтэй ажил хийж байна вэ гэдгийг цаанаа хянаж, хүмүүст урам зориг өгч байдаг юм байна. Энэ хавар Ерөнхийлөгч Обамагийн гарын үсэгтэй диплом хүрэл медаль гэнэт гэрийн хаягаар ирэхэд нь их гайхсан. “Амьдарч буй орон нутагтаа сайн дурын ажилд идэвхтэй оролцож, Америк орны болон дэлхийн хөгжилд хүн бүрийн хүчин зүтгэл хэрэгтэй гэдэг ерөнхийлөгчийн тангараг өргөхдөө тавьсан зорилгыг биелүүлэхэд сайн оролцсон” хэмээн тэр захидалд бичжээ.

Нийгмийн хариуцлага болон хувь хүний хөгжлийн хэрэгт оролцож буйн хувьд АНУ-д амьдарч буй Монголчууддаа хэрхэн нэмэр болох бол хэмээн тогтмол бодож, эрэл хайгуул хийж, найз нөхөд өртөөчидтэйгээ сэтгэл санаа нийлэхээр зогсохгүй бүр гар нийлж “Building Mongolian American strong communities” буюу Америк дахь Монголчуудыг хүчтэй болгох уриа бүхий Цахим өртөөний салбар байгуулаад буй билээ.

Бидний Монголчууд өнөөдөр нийлээд олон баярыг гоё тэмдэглэж, элдэв үдэшлэг цэнгээнд сайхан оролцож, цугтаа аялж зугаалж, гэр орноороо тухтай эвтэй зочилж, нийлж тоглож наадаж чадаж байна. Одоо цааш илүү алхаж цөмөөрөө нийлээд хамтдаа утга учиртай ажил босгож, ирээдүйдээ хөрөнгө оруулалт хийх эргэн тойрныхоо дэд бүтэц – өөрсдийн коммунитиг хүчтэй болгоё!

Англи хэл сурсан түүх минь

Миний англи хэл хэрхэн сурсан талаарх бодлыг минь сөхөж намайг дотроо нэгийг бодох тэгээд энэ хэдэн өгүүлбэрийг тэрлэхэд хүргэсэн гурван явдал сүүлийн хэд хоногт боллоо.

Эхнийх нь ажил дээр тохиов. Хамтдаа сайн дурын ажил хийж буй бүсгүй би долоо хоног бүр хоёр ажилтнаас “Бид чамайг тэр бүр мэдэхгүй гурван зүйлийг нэрлэ. Компанийн оффисийн дотоод ТВ сувгаар тухайн хүний зургийн хамт цацдаг, одоо чиний хариулах ээлж” гэлээ. Миний хариултын хамгийн эхний өгүүлбэр “Англи - миний гурав дахь хэл, монгол оросын дараа” байсан бөгөөд үүнийг бичихийн тулд гучаад минут бөөн бодол болсноос товч сийрүүлбэл:

• Би хэнтэй ажиллаж байна гээд эргэн тойрноо ажиглахад Наттэн, Матт, Дерек, Жон хоёр жил хагас бид хамтдаа сууж нэг баг болж гар нийлэн амжилттай сайхан ажиллаж байгаа. Өмнө нь миний эргэн тойрон Эми, Моррис, Жүди, Хэнк, Родний сууж байлаа. Энэ хүмүүсийн бүгдийнх нь унаган хэл нь англи, эдний дийлэнх нь өөр хэл мэдэхгүй. Англи хэлнийхээ талаар дурдвал сонин бас онцлог байж магад.
• Бусдыг хөгжөөсөн байдалд би зөндөө ордог, буруу үг сонгож хэлээд. Санаагаа зөв ойлгуулахын тулд аливааг давтан хэлэх явдал үе үе гардаг. Сүүлийн хэдэн жил бусдыг буруу ойлгосон явдал гарсангүй...манай багийнхан ер нь англиар ярих надад хэцүү байдаг гэж боддог болов уу
• Энэ хүмүүс миний хамт ажилладаг гар нийлдэг хүмүүс гэхдээ бид бас хоорондоо хөөрхөн өрсөлдөнө. Хэн түрүүлж дараагийн шатанд хүрч цалин хөлсөө нэмүүлэх, хэн илүү аятайхан ажил төслийг түрүүлж авч төслийн багаа манлайлах, хэн түрүүлж мэргэжлийнхээ шалгалтыг өгөх вэ гэх мэтээр, ер нь бол байх ёстой шударга өрсөлдөөн.
• Өмнө нь өөр компанид 13 жилийг үдэхдээ 100 гаруй ажилтантай офист ердөө гуравхан гадаад байсны нэг нь. Долоон жил нэг өрөөнд суусан Родний надаар бид хоёр өглөө мэндэлнэ тэгээд өдөржин огт юу ч дуугарахгүй байх бол энгийн явдал хэмээн өнөө хүртэл тоглоом хийдэг.
• Ийн олныг бодсоор “Англи бол миний гурав дахь хэл, унаган англи хэлтэн хүмүүстэй нэг дор баг болон 16 жилийн турш шударгаар өрсөлдөж голчлон хамтарч ажиллаж байна” хэмээн бичээд охиноосоо лавлав. Арай сагсуу юм биш үү, аав хэмээн хариу ирсэн тул дээр өгүүлсэн товч өгүүлбэрээр сольсон бөлгөө.

Удаах нь хамт ажилладаг монгол залуугийн хэлж буй хэлний бэрхшээлийн талаар сонсоод “Өөртөө итгэлтэй бай. Чи энэ ажлыг хийх бүх шаардлагыг даваад ажилд орсон. Гурван жил гаран чи зөвхөн англи хэлээр ойлголцоод амжилттай ажиллаж буй. Энэ хугацаанд танай баг наяад хүнтэй болж тэлэх, эргээд арваад хүн үлдэх хүртэлх өөрчлөлтийг чи туулж байгаагаа сана, хичнээн олон унаган хэлтэн явчихав. Чи өөрийгөө муу гэж урвайгаад байвал өөрөө өөрийнхөө өсөх хүсэл мөрөөдлийг булж буй хэрэг, дээр нь өөрийнхөө өөртөө итгэлтэй төрхийг багийнхны өмнө өөрөө унагаж буй хэрэг болно. Чи намайг яаж англи хэл сурсан гэж санана. Чи миний хэл сурах гэж туулсан хурдыг хэд дахин нугалаад нисэж байна” хэмээн зөвлөх явдал гарав.

Өнөөх нь Ш.Баатар ахын фэйсбүүкээр бичсэн англиар ном уншиж буйгаар эхлээд хэрхэн англи хэл сурсан үйл явдлуудаар дүүрэн тун сонирхолтой, гоё бичлэг ихийг бодуулав. Дагаад маш олон коммэнт, хэлэлцүүлэг өрнөсөнд авууштай зүйлс өргөн байв. Сайн танил Г.Бүрэндэй, Б.Жавхлан нар ярианд оролцсон нь бүр сонирхолтой болгож би хүртэл цөөн өгүүлбэр бичсэн бөлгөө.

Бүрээ, Жавхаа нар хар багаасаа англи хэл үзжээ. Баатар ах алдартай мундаг багш нараар заалгах, их сайн сурах бичиг үзэж дагах, эрдэм номын оргил сайхан орд болсон олон их дээд сургуулийн хаалгыг татах ховор завшаан тохиожээ. Баатар ах Бүрээ нарын багш нар давхцах нь бас сонирхолтой. Хэзээ хаана хэн байсан, юу хийж байсан гээд тухайн цаг үеийн түүхэн амьд баримт болжээ, манай хоёр.

Харин би бээр англи хэлийг хэрхэн сурав? Арван долоон жилийн тэртээ америк гүрний босгыг даваад бараг огт англи хэлгүй нөхөр ирсэн гэхэд хилсдэхгүй. За бүр юу ч ойлгохгүй таг нь юу юм, номын хэдэн хуудас бол эргүүлээд ойлгочихтойгоо байсаан.

Зиаг, бага наснаасаа эхлэе, арай дараалалтай цэгцтэй болох байх. Бид насаар нэг үеийнхэн ч гэлээ Бүрээ Жавхаа нар шиг арван жилдээ англи хэл үзэх боломж миний багад байсангүй. Арван жилээсээ өмнө бол англи хэл байдаг гэж мэдээгүй гэхэд арай хэтрэх боловч миний бага насны орчин “Энэ шинэ пионерийн ордны барилга дээр ажиллаж байгаа орос ах чинь Болгар юм билээ. Билгээ ахыг ялчихдаг тэр куба чинь Танзани, африкийн улс байхгүй юу. Хажуугийн орцонд байн байн ирээд байгаа хятад чинь Лаус гэнээ” гэх мэт байжээ. Тэгээд зурагтаар үзэх хэдэн байлдаантай эсвэл тагнуултай киноноос бол ямар ч байсан герман хэл байдаг гээд ойлгочихсон. Гараа өргө, бууж өглөө, оргодол гэх мэт хэдэн герман үгтэй байж. Ингэж хүн болж бойжсон гаруудын нэг бол би.

Есдүгээр ангид байхад олимпиадынхан гээд бидний хэдэн хүүхдэд МУИС болон УБДС-ын багш нар нэмэлт хичээл заадаг байлаа. УБДС-ын Б.Чулуундорж багш Канадын математикийн олимпиадын англи номноос харж байгаад шууд бодлого орчуулж бодуулна. Манай ангийн Ц.Ганбат (бид сэгсгэр хэмээдэг байсан бөгөөд ёстой элдэвтэй эр, 90-ээд онд ардчиллыг хамгаалж талбай дээр өлсгөлөн зарлаад сууж үзсэн хүн), С.Батболд (бидний дунд хамгийн их хүндлэл хүлээсэн) нарт багш нар хүртэл барагтайд үгүй гэдэггүй байсан ч Чулуундорж багш тэр номоо өгөөгүй юм. Манай хэд төлөвлөгөө зохиогоод надад хэдэн үг зааж өгөөд явууллаа. Арай нямбай гэж санасан юм уу, эсвэл багш намайг жаахан илүүтэй дэмжсэн юм уу “За чи цаадуулдаа алдав, буцааж чамаас л авна шүү, хуудас энээ тэрийг нугалав, цай ус асгав, та хэд мэдээж булаацалдана тэгээд урж салгав...” зөндөө “даалгавар” хэлж байгаад өглөө. Ингээд бид манай ангийн Б.Сайнбаярын гэрт байн байн очно, 52-р сургуулийн Г.Сугарбат англи-орос толь бичиг авчирна, 48-р сургуулиас Б.Лхагважав ирнэ. Манай ангийн хэд бид бүгд нийлээд өнөө номоос үг үгээр нь англиас орос уруу оросоос монгол уруу хөрвүүлнэ, бас баахан тааж маргана, тэгээд бодлого орчуулж байгаа юмуу, зохиож байгаа юмуу...юутай ч бодлого болгоод уралдаж боддог байв. Тэр л миний хувьд өөрөө ч мэдэхгүйгээр англи хэлийг хамгийн анх сурч эхэлсэн үе байх.

Оюутан цагийн хувьд албан сургалтын боломж бас гараагүй гэхэд болно. Өнөө бол манай гэр бүл тэр үеийнхээр найз байсан Я.Борчулуун үргэлж англи хэл сурахыг оролдож, багш нарт шаардлага хүсэлт гаргадаг байв. Манай курсийн монголчуудыг “Та нарын гадаад хэл бол орос хэл, тэрийгээ илүү сайн сур” гээд орос оюутнуудтай цугтаа өөр хэл үзэхийг зөвшөөрдөггүй байж. Манай нөгөө байранд амьдардаг Б.Ундрахбуян нэг өдөр “Жагдагаа чи одоо англи хэл үзэх хэрэгтэй, би чамд багш зааж өгье, чи академи городок орж багшийн дээдийн энэ багштай уулзаад намайг явуулсан гэж хэл” гэв. Тийм хол багштай яах юм бол гээд заасан замаар яваад очтол Александрийн “Хамгийн чухлаас нь эхэл” гэдэг сурах бичгийг хуудас хуудсаар нь фото аппаратаар аваад монтажийн том зураг мэт угааж нийлүүлээд баринтаглан боож хажууд нь бөөн кассет дээр бичлэг дагалдуулж зарж байлаа. Багш бол өөрөө, өөрийнхөө цагаар өөрөө сонсож үзнэ гэсэн үг. Жаахан залуу хойрго зантай товариш Жагдаг эхний гурван хичээлийг дахин дахин давтаад таг, цааш өнөөхийг үзээгүй. Харин манай Борчулуун ёстой хуудас хуудсаар, кассетийг минут минутаар нааш цааш үзэж англи хэлний зах зухаас атгасан.

Хожим манай В.С.Поздняков багш манай сургууль дээр Зайн сургалтын анхны төв байгуулаад Борчулуун бид хоёрыг англи хэлний хичээлд үнэ төлбөргүйгээр суухыг зөвшөөрсөн боловч би нь хоёр гурав очоод алга болчихсон юм. Манай хүн харин биеэ дааж үзсээр багшийн төвөөр дамжаад сүрхий сурсан. Миний хувьд яах аргагүй мэргэжил минь юм хойно хэдэн англи үг өөрийн тогтоосноор цээжилж, тэр нь бүэ, сорү, түпэ (bye, copy, type) мэтээр шууд үсэгчлэн дуудсан програмчлалын хэлний хэдэн үг байжээ. Хэдийгээр ингээд албан сургалт байхгүй ч гэлээ мэргэжлийн шинэ ном, дийлэнх сэтгүүл англи дээр болохоор юутай ч гарчиглана, ойлгочихно гэхээр би гадаад хэлэнд дургүй авьяасгүй гэж бодсон хэрнээ өөрөө мэдэхгүйгээр биеэ даагаад англи хэл үзээд байсан шиг юм билээ.

Сургууль төгсөөд шууд ажлын фронтод шилжиж, эхний зургаан жил ёстой үнэхээр их, эргээд одоо харсан ч сэтгэл дүүрэн баясаж байдаг сүрхий овоо ажиллаж маш олон зүйлийг хийсэн нь эх орондоо анхдагчдын хэмжээнд тооцогдохоор аз таарсан явдал байсан бөгөөд энэ бүгдэд англи хэлний оролцоо маш их байжээ. Тэр үед өнөөгийнх шиг Интернэт хүчтэй байсангүй, бэлэн олон код элдэв зүйл байсангүй, заавар зөвлөгөө ч хайлт хийгээд тэр дороо хэдэн зуу мянгаараа гарч ирдэггүй байж. Миний мэргэжлийн болох, хийж буй ажлын бүх зүйл шинэ тэгээд англи хэл дээр. Гэхдээ л энэ найман жилийн хугацаанд англи хэлний албан сургалтад ганц явсан тохиолдол бий. Япон уруу сургалтад явна гээд бэлтгэж Орос хэлний дээд сургууль дээр (тухайн үед миний нэрлэж заншсан байсан нэр нь энэ, түүнээс гадаад хэлний их сургууль хожим нь хүмүүнлэгийн их сургууль нэртэй болсон) хичээл болгоныг нь өөр өөр багш заадаг гоё сургалтад явсан юм. Одоо санаанд үлдсэн багш нар бол Эрдэнэцэцэг, Чинбат, тэгээд нэг царай нь тод ч нэр нь таг гадаад багш. Энэ курсээ бас их тасална, хоцорно, гэрийн даалгавар хийхгүй...учир нь угаасаа миний ажлын байдал, цаг зав тийм байж билээ. Жилийн ээлжийн амралтаа огт авч үзэлгүй өдөржин шөнөжин бараг 12-15 цаг ажилладаг байсан бөгөөд хэлний курсэд очиж буй нь их юм хэмээн санах.

Хожим сургалтын арай өөр боломж гарсан нь АНУ-ын элчин сайдын яаманд ажилладаг нэгэн дипломатын гэргий манай сонин дээр долоо хоногт нэг удаа хичээл заахад суудаг боллоо. Албан хичээл гэхээс илүүтэй ярианы дадлага талдаа. Анхлан дөрвүүлээ заалгаж эхлээд дарга нарын зав зай бага болж ганцаар үлдээд манай ажил дээр ирэх биш би гэрт нь очдог болж билээ. Үүний дараа өөрийн хувийн компани байгуулж Монголд буй гадаадынхан болон гадагшаа явж бизнес түншүүдтэй англиар ярьж харьцаж ойлголцоод байх хэмжээнд хүрсэн.

Ингээд АНУ-д ирэхдээ албан сургалтад бүтэн сууж үзээгүй, өөрөө биеэ дааж ойр зуурын ярианы хэмжээнд өөрийгөө ойлгуулчихдаг, уншаад бол сүрхий ойлгодог, сонсоход чихний бөглөө ялимгүй арилсан нөхөр ажилд орж билээ. Анхны хэдэн хурал дээрээ бараг унтаж байснаа санахаар өнөөдөр их хөгжилтэй байдаг, өнөөг хүртэл нөхөрсөг харьцаатай явдаг архитектор найзууд миний нойрмоглон суудаг байснаар одоо ч гэсэн манийгаа шоглон тоглоом хийж байдаг юм. Уншаад сүрхий ойлгодог байснаа хэрхэн санаж буй гэхээр ирээд удаагүй байхад жолооны дүрэм судал гээд эхнэр өгөхөд нь долоо хоног жаахан эргүүлж урд хойдын учрыг жаал гадарлаад жолооны дүрмийн шалгалтаа шууд өгчихсөн. Ирэхээсээ өмнө унаа барьж байсан тул жолоодлого бол асуудалгүй бөгөөд шалгалт авсан цагдаагийн өөдөөс хэдэн удаа толгой дохих хэрэг л гарч билээ.

АНУ-д анх орсон ажил жил болголгүй хоёр зүйл санал болгосны нэг нь урт удаан хугацааны гэрээ дагалдаад шаардагдах албан зөвшөөрлийн эрхийг спонсорлох явдал. Нөгөө нь, англи хэлний академик сургалтад оройгоор хамрагдаж авсан дүнгээс хамаарч төлбөрийн хэмжээг даах нөхцөл байлаа. Ингээд Коламбиа коллэжийн оройн англи хэлний оюутан боллоо, хамгийн эхэнд би гайгүй мэддэг гээд хамгийн дээд төвшний ангид явлаа. Мэдээж өмнө нь шалгалт өгч төвшин тогтоосон бөгөөд дээд, дунд төвшний ангиуд зүгээр гэхдээ ажлын хажуугаар суралцах бол дунд төвшний анги санал болгов. Мөн манай энд байх Мизурийн их сургуулийн англи хэлний сургалтаар очиж уулзтал төвшин тогтоох шалгалт аваад огт ажил хийхгүй бүтэн цагаар сурч байж амжилт гаргана хэмээв. Дарга мэдээж хоёрдох хувилбарт татгалзсан хариу өгөөд эхнийхийг сонго гэсэн байлаа. Ингээд дүрмийн хамгийн дээд ангид хамгийн шаардлага өндөртэй багшаар заалгаад тэр улиралдаа С дүнтэй төгсөв. Ажил төлбөрийн талыг даагаад зөвхөн А авбал бүрэн төлбөр төлнө гэдгээ илэрхийлсэн хэсгийг тодруулж будаж өглөө, хүний нөөцийн дарга. Бүр эхнээс нь авч сурвал төлбөр хийх үү гээд дахин дахин лавласаар баталгаатай ойлгож аваад коллэжид эргэж очоод хамгийн анхан шатнаас эхлээд ёстой байж болох бүх ангийг нэг нэгээр гүйцээж бүр уран зохиол, уран илтгэлийн ангид тулж зогсоод бизнесийн мэргэжлийн хичээлүүд авч билээ.

Миний англи хэл сурсан түүх ийм болой.

The smart get smarter – ухаантай нь улам ухаарна

Ухаантай нэгэн улам ухаалаг болдог гэсэн зүйл ТУНА веб сайтын бэта хувилбарт оруулсан байгааг энд тайлбарлах гэж оролдъё. Ер нь “The rich get richer” (баян улам баяждаг) хэмээх ойлголт байдгаас энэхүү санааг авсан бөлгөө.

Жараад оны эхээр социологич Хариэт Зукэрмэн (Harriet Zuckerman) нэгэн сонирхолтой судалгаа хийхдээ Нобелийн нэлээд хэдэн шагналтантай ярилцжээ. Эдгээр эрдэмтэн хэрхэн ажилладаг, судалгааны амжилтын нууц юунд байв гэдгийг хайж олох зорилгыг тэрбээр өмнөө тавьсан гэнэ. Социологич бүсгүй Нобелийн шагналтнуудын хариултаас нэгэн зүй тогтол олж харсан байна. Физикийн салбарын шагналтан “Дэлхий ертөнц итгэл (credit) яаж олгох гэдэгтээ өвөрмөц. Хэзээний алдартай болсон нэгэнд итгэл илүү өгдөг” хэмээн хэлжээ. Химийн салбарын шагналтан нэмж “Хүмүүс судалгааны цаасан дээрээс миний нэрийг олж хармагц цаасыг шаламгайгаар тогтоодог харин бусад нэрийг санадаггүй” гэжээ. Эрүүл мэнд болон биеэ судлалын салбарын шагналтан онцлох нь “Шинжлэх ухааны цаас уншихдаа өөртөө хамгийн мэдэх нэрийг илүү анхаардаг. Жагсаалтын төгсгөлд дурдагдсан байвч тэр нэр үлддэг. Зохиогчдын урт жагсаалтыг, олон нэрийг биш тэр ганц нэрийг  та санадаг.” Ингээд физикийн эрдэмтэн дүгнэхдээ “Хамгийн танил нэгэн илүү их кредит авна, бүр хэт их тооны крэдит ирж, нэр дурдагдана.”

Энэ зүй тогтол өөр нэгэн социологич Робэрт Мертон (Robert Merton – хожим тэрбээр Хариэтын нөхөр болсон) шинжлэх ухааны нэгэн сонирхолтой гоё хууль 1968 онд нээхэд хүргэжээ. Нийгмийн механизмыг тайлбарласан “Маттюв нөлөө” хэмээх хууль ийн шинжлэх ухааны тодорхойлолт болжээ. Мертоны тодорхойлсноор энэхүү хууль шагнал, мөнгө санхүү, нэр хүнд, олны нүдэнд ил байх зэрэг нийгмийн үйлдлийн хуваарилалтад маш их үүрэг гүйцэтгэнэ... Эрдэмтэн хүн олон тооны эсвэл чанартай бүтээлтэй байх тусам цаашид улам амархан тоо нэмэгдэнэ. Нөгөө талаас бүтээл цөөнтэй бол улам хэцүү хүнд замыг туулна, нэр дурдагдах бүтээлийн тоо ахих боломж багасна.

Шинжлэх ухаанд тоон үзүүлэлт (quantitative), чанарын арга (qualitative) хэмээн яригддаг бөгөөд өмнө өгүүлсэн нь чанарын талын ухагдахуун юм. Харин физикч, шинжлэх ухааны түүхч Дерек ди Сола Прайс (Derek de Solla Price) 1976 онд өмнөхийг тоон шинжилгээгээр баталжээ. Тэрбээр хоорондоо ишлэл татаж холбогдсон маш олон тооны академик цаасанд дүн шинжилгээ хийжээ. Тодорхой хугацаанд хангалттай тооны ишлэл авсан цаас хожим улам өсөлттэй ишлэл болж байхад тухайн үед ганц хоёр эсвэл хэд гуравхан ишлэлтэй цаасны өсөлт бараг зогсож байгааг олжээ. Прайс үүнийхээ математик моделийг зохиож цаасны ишлэлийн өсөлтийг ойролцоогоор харуулах систем бий болгожээ.

Прайсийн моделиос өмнө нээгдсэн боловч өнөө цагийн элдэв сүлжээний зангилааг тайлж буй, 1999 он хүртэл олонд хүрээгүй байсан статистикч Жорж Унди Юле (George Udny Yule), нийгмийн шинжлэх ухаанч Хэрбэрт Симон (Herbert A. Simon) нарын математик моделийн ижил хувилбар юм гэнэ. Физикч Албэрт-Лазло Барабаси (Albert-Laszlo Barabasi), Рэка Албэрт (Reka Albert) нар үүнийг цааш хөгжүүлэн аливаа сүлжээний өсөлтийг тодорхойлох математик модель зохиожээ. Цөөн тооны (заримдаа бүр хоёр гуравхан) чиг бүхий граф зуран хооронд нь санамсаргүйгээр холбох замаар сүлжээний өсөлтийг тэд олонтаа туршиж үзжээ. Тодорхой тооны холбогдох боломжтой шинэ зангилаа нэмэх тутам шинээр элсэж буй нь хуучин зангилаануудаас олон холбоостойг сонгож байгаа энгийн хууль эндээс гарч ирж батлагдсан байна.

Үүнийг математик аргаар болон компьютерын програмаар загварчлахад амархан бөгөөд эхний үед зангилаанууд жижгэвтэр холбоостой байх бөгөөд яваандаа олон холбоост цэгүүд онцгойрон ялгарч улам тодордог ажээ. Үүнийг баян нь улам баяжих механизм хэмээн нэрлэжээ.

Өмнө өгүүлсэн онол зарчмууд өнөө цагт бид бүгд шагшин гайхаж буй сошиал ертөнцийн хуулиуд юм. Монголчуудын хувьд нэн түгээмэл болоод буй нүүр ном, жиргээ зэрэг сошиал медиа нь гайхамшигтай, гэнэтийн санамсаргүй, тохиолдлын хэрэг огтоос биш бөгөөд ардаа онолтой, хөгжлийн системтэй болохыг тайлбарлах гэж ийн оролдов.

Цахим Өртөө гадаадад буй Монголчуудын нэгэн төрлийн танилын хүрээ, сошиал сүлжээ мөн тул үйл ажиллагаандаа, зохион байгуулалтдаа, хүсэн мөрөөдөж буй зорилгод хүргэх төслүүддээ, гишүүд болон хүрээлэн буй бусад хүмүүст хүрч нөлөөлж байх гэх мэт өргөн олон утгаар “Ухаалаг нь улам ухаардаг” зарчмыг олж харж хэрэгжүүлэх нь бидний бусдаас ялгарах нэг зүйл хэмээн сэтгэсэн болой.

Гурван жил

Яг гурван жил хоёр хоногийн өмнө өнөөгийн ажлынхаа үүдийг сөхсөн бөлгөө. Тиймдээ уржигдар “3 years!” хэмээн жиргэв. Өнөөдөр харин блогоо эргэнгээ ерөөсөө үүнийг тэрлэе хэмээн санав.

За уул нь сүртэй тоо, сүрхий ажил биш хэдий ч хүний амьдралд гурван жил богино бас урт юм гэдгийг эргэцүүлэн бодлоо. Энэ хугацаанд чамгүй шинийг сурч, багагүйг мөн мартаж, адал явдлаар дүүрэн, хамгийн гол нь эргээд харахад өгөөж ихтэй, өвөрмөц үйлс болон өөдрөг хүмүүсээр хүрээлүүлжээ. Салбартаа зуу гаруй жилийн түүхтэй, тодруулбал мэдээллийн технологийн өнөө цагийн цорын ганц зуу давсан настай, тэр хэмжээний туршлагатай компанид ажиллана гэдэг сонирхолтой. АйБиЭмэйр хэмээн нэрийг ердөө ийм хугацаанд үүрч яваа боловч яг үнэндээ АйБиЭм хэмээх энэ их айлтай хамаагүй өмнө холбогдож бас ч чамгүй ажил амжуулжээ.

Өнөөгөөс гурван жилийн өмнөх өдрөөс өмнөхөн бол арван гурван жилийг Семко хэмээх компанид өнгөрүүлсэн бөлгөө. 2000 оны таван сарын нэгэн, энэ өдөр Семко хэмээх айлын босгыг давж байжээ. Америк оронд анх нэг их удахгүй гэсэн бодолтой, богино төлөвлөгөөтэй ирсэн би, за ер нь ажиллаад нэг үзье, ажлын зөвшөөрөл өгч байхад мэргэжлийнхээ дагуу энэ хөгжингүй зах зээлд хөл тавих гэдэг ер нь давгүй боломж юм байна хэмээн төлөвлөгөөгөө өөрчилсөн нь өнөө хүртэл анх ирсэн хот, орчиндоо оршин сууж, ажиллаж амьдарсаар буйн эхлэл байж.

Ажлын анхны зөвшөөрөл минь найман сарын хугацаатай байлаа. Санаандгүй (англиар бол сэрэндипити гэх энэ нь рэндом буюу санамсаргүйгээс эрс ялгаатай ойлголт) танилцсан бүсгүй Семкогийн үүдийг татуулахдаа “За чи наад ярьж байгаа, удахгүй буцна гэдгээ хэлж болохгүй, би удаан ажиллана, тав гурван жил суурьшина гээрэй” хэмээн давтан давтан сануулж билээ. Чи цагт ямар цалин авмаар байна асуултад хариулсан тоог нугалсан үнэлгээ чамд санал болголоо шүү, чи одоо хичээгээрэй гэснийг мартдаггүй. Зургаан сарын дараа жинхэлнэ, одоогоор түр ажилтан, жинхлэхээр цалин чинь нэмэгдэнэ гэдгийг хагас хугас ойлгож байснаа санахад миний англи хэл үнэхээр сайн байсан байх:-). Гэтэл манийг Семко маань ихэд тоож гурван сарын дотор жинхэлж билээ. Хожим нь даргатайгаа их зузаан болж мөн компанийн хүний нөөцийн програм хангамж, цалин хөлс тооцооны алгоритм зохиох үед мэдэж авснаар миний эхний найман сарын цалингийн нэмэлтийн зөрүүг сайн хүн олж өгсөн гээд манийг анх ажилд оруулсан танилд шагнасан нь угаас хүний нөөцөд байдаг, практик болсон явдал юм билээ.

Манай ажил даваагаас пүрэвт өглөө долоо гучид эхлээд өдөр 45 мин үдийн цайны цагтай тэгээд орой тавд тарна. Харин баасанд долоо хагасаас 12:30 хүртэл цайгүй ажиллаад эрт тарна. Ажилдаа ороод элдвийг сураад, бас хамаагүй монгол зангаараа цөөнгүй зүйлийг санаачлан өөрчлөөд овоо гялалзаад найман сар нэг долоо хоног болов. Тэр нэгэн өглөө даргатай хоёр хурал дамжаад дарга за хамтдаа цайлангаа ажлаа үргэлжлүүлэн ярилцъя гэв. Харин би хүүхдийн сургуулиар орох хэрэгтэйгээ дуулгахад за тэгвэл хувийн ажлаа амжуулчхаад ир гээд бид салж билээ. Удалгүй араас залгаад захиалга өгчихлөө, ирэх замаараа дайраад үдийн хоол аваад ирээрэй хамтдаа конферэнс өрөөнд суунгаа иднэ гэж байна. Хоол даалгаж буй хүн дуртай байлгүй яах вэ, ингээд сургуулиар ороод бас банкаар дайраад өнөө хоолны захиалгыг аваад ажил дээр иртэл дарга үүдэнд хүлээгээд зогсож байв. Овоо их өлсөж дээ хэмээн санатал нэлээд баргар царайтай угтангаа шууд дагуулаад хүний нөөцийн өрөөнд орлоо. Өөдөөс хүний нөөцийн дарга уучлаарай, ажлын зөвшөөрөлгүй хүн ажиллуулж болохгүй, сүүлийн цалин бууснаас хойших тав хоногийн чек энэ байна гээд мөн энд энд гарын үсэг зураарай хэмээн хоёр баримт өглөө. За ингээд халагдчихав.

Хоёр сар гаран болж ажлын шинэ зөвшөөрөл ирлээ. Даргадаа утас цохилоо, чиний оронд хүн авсан, одоогоор орон тоо байхгүй гэв. Зиаг энэ зөвшөөрлөөрөө юу ч хамаагүй хийгээд тэгээд ирсэн замаараа дуртай дуугаа дуулаад буцах болжээ хэмээн бодож байтал хоёр гурав хоногоос утас дуугарч дарга дуудаж байна. Маргааш нь яасан юм бол гээд гайхасхийгээд очлоо, тэгсэн миний компьютерыг уулзалтын жижиг өрөөнд засаад чамд шууд өгөх өрөө алга энд түр суу, одоо ажилдаа ор гэхдээ ганц нөхцөл байна. Бид чамд өөрсдөө ажлын зөвшөөрөл авч өгнө, урт хугацааны гэх. Ингээд төслүүдээ буцааж авлаа, дээр нь АйБиЭмийн Домино гэх имэйлийн системийн хөгжүүлэлтийн гэрээт ажил нэмж авлаа. Нэг мэдэхэд эхнэрийн хичээл дуусаж бид оюутны хотхоноос нүүх хэрэг гарав. Дарга арга зааж өгч байна, байр худалдаж авна гэж дэд ерөнхийлөгчид хэл, тэгвэл чиний ажлын зөвшөөрлийг хөөцөлдөхөө эрчимжүүлнэ гээд. Зөвлөгөөг нь дор нь дагалаа, үр дүн нь гэр бүлээр 3 жилийн виз авч өгөх хуульчийн зардлыг даахаар болж мөн байр авахад тусална гээд цалин овоохон нэмж өгөв.

Америкийн компанид ажиллахад цалингаас гадна бэнэфит гээд сүрхий дэмжлэг бий. Өмнө өгүүлсэн хуулийн зардлаас эхлээд эрүүл мэндийн бүрэн даатгал, тэтгэврийн хувийн сангийн нэмэгдэл, ашиг орлогын хуваарилалтын сангийн ногдол, сургалтын тэтгэлэг, зарим зүйлсийн хэрэглээний хүүгүй зээл гэх мэт. Миний хувьд коллежийн англи хэлний бүх шатны сургалт, мөн мэргэжлийн олон сургалтууд, бизнесийн удирдлагын мастерын сургалтын төлбөр, стэнфордын их сургуулийн энтрэпрэйнюршип сургалтын хичээлүүд гэх мэтээр жил тутам гурваас таван мянгын дэмжлэг тэтгэлэг авч байснаа тун их азтайд үздэг. Эдийн засаг ч сайн байж, тэр үед.

2008 онд эдийн засаг хямрах үед барилгын салбарт дийлэнх нь зогсонги байхад өсөж байсан цөөн бизнесүүдийн нэг нь манай Семко байлаа. Гол шалтгаан нь Саудын Арабын зах зээлд тун оновчтой цагт зөв бодлого явуулж амжилттай гэрээнүүд хийв. Миний хувьд мөн хувьтай хэрэг болсон нь гурван жил зарцуулж зохиосон цогц програм хангамжаар тэнд байх хэдэн өндөр гоё шинэ барилгуудыг хянаж, төхөөрөмжүүдийг удирдах боллоо. Өнөөг хүртэл миний бүтээлүүд тэнд ажилласаар байгаа гэхээр бас сонин, бахархалтай ч юм шиг. Мөн долоо хоногийн ажлын 40 цагийн наймыг өөрийн хүссэн зүйлд зарцуулах боломж гарлаа, ингээд олон нийтийн ажилд цаг овоо зарцуулж сайн дурын дэмжлэг үзүүлдэг сэтгэхүй сайтар сууж авав. Хажуугаар нь өөрийн хувийн жижиг бизнес бий болгох боломж гарлаа. Домино чиглэлийн хөгжүүлэгчийн болон админий сертификатууд АйБиЭмээс, сүлжээний мэргэшсэн сэртификэтүүд Сискогоос авлаа.

Нэг өдөр Семког Флактвүүдс гээд европын бизнэс худалдаж авсныг зарлав. Семкогийн гол хувьцаа эзэмшигчид компаниа өссөн, үнэ хүрсэн дээр нь худалдахаар шийдэж. Бизнес эрхлэгч хүмүүсийн, хөрөнгө оруулагчдын хувьд байдаг жирийн эрүүл сэтгэлгээ юмаа, энэ бол. Дарга цэрэг, ажлын арга барил, ажлын соёл, үүрэг хуваарь гээд өчнөөн зүйлд эрс ялгаа гарч олон зүйл өөрчлөгдөв. Гэхдээ нийтдээ таван жилийг Флактвүүдс зарцуулж байж бүх зүйл тэдний бизнес соёлд шилжсэн хэдий ч Семко гэдэг брэндийг өөрчилж чадаагүй одоо ч хэвээр байлгаж буй.

2011 онд манай хотод АйБэЭм салбараа нээв. Өмнө гэрээт ажил олныг хийж өгч байсны хувьд тийшээ амархан шилжинэ гэж бодсон боловч яг цагаа тулахад байдал тийм биш аж. Хоёр жилийн турш нийтдээ зургаан удаа ажлын өргөдөл гаргаж, таван удаа ярилцлагад орсон боловч авдаггүй ээ. Энэ бүгдээ бас ажлаасаа, ажлынхнаасаа нууна. Долоон жил нэг өрөөнд суусан анд минь 2012 онд АйБиЭм-д шилжиж үйлчилгээний салбарт ажилласан юм. Нэг орой мань хүн залгаж байна, чи ажлаа солихгүй юм уу, манайх Доминогоор хүн авна гэнэ ээ гээд. Энэ нь миний зургаадах өргөдөл бөгөөд яг энэ өргөдөл, ажлын байраар хоёр ярилцлагад орж билээ. Бас л авсангүй, найздаа “за би ухаант ертөнц байгуулах ухаан хүрэхгүй хүн ажээ” хэмээн тоглоом хийгээд загнуулж билээ. Долоо хоногийн дараа найз дахиад текст бичиж байна, чи үйлчилгээнд ажиллах уу, манай дарга чамайг авч магад гэж байна гэлээ. Энэ удаагийн миний ярилцлага утсаар ердөө зургаан мин үргэлжлэв. Намайг надаас өөрөөс минь илүү мэддэг хүнтэй утсаар ярьсан сэтгэгдэл үлдсэн юмдаг. Зиа ингээд АйБиЭмийн жинхэнэ ажилтан болов. Ердөө Ай-63 гэх хурдны замын нөгөө талд нүүв.

Бичлэг минь баахан тойрч тойрч, нуршиж нуршиж, арван гурван жилийг туулан байж блогийн гарчиг гурван жилд ирлээ дээ. Тийм ээ, гурван жилийн өмнө ажлаа би сольсон юм, тэр үедээ “сэтгэлийн дуудлага гэж байдаг юм болов уу, зөрүүдлээд, эрсдэлээ үүрээд хурдны замын нөгөө талд гарав” хэмээн жиргэж суулаа.

Сэтгэлийн дуудлага гэдэг нь үнэхээр би өөрөө сонирхож дурласан хэрэг. Уул нь нэг компанийн 50 жилийн түүхийн 13-г нь цугтаа бүтээлцсэн, хийсэн юмтай хэлэх үгтэй нэгэн боловч шинэ өөрчлөлт хийхэд сэтгэл минь дуудагдаад байж. 100 жилийн түүх, гэхдээ бүр мэргэжлийн минь чиглэлийн тэр их туршлага, тэр их далай мэт мэдлэгээс шууд шанагадана хэмээн сэтгэсэн хэрэг. Түүх 110 хэмээх үед 10 нь миний хөдөлмөр гэнэ, бас манай Монголд салбар нээгдэхийг хэн байг гэхэв гээд хөөрсөн, мөрөөдсөн хэрэг.

Зөрүүдэлсэн нь бас үнэн юм. Хамаг ажил хэрэг дахиад эхнээсээ, шинэ хүмүүс, шинэ орчин, шинэ соёл, шинэ ажил...уул нь тэгж гүйдэг нас бас биш баймаар. Тогтсон ажлаа зүгээр сольсон биш цалингаа бүр арван мянгаар буулган байж нүүлээ. Өнөө бэнэфит буюу хангамж хүртэл шинэ газар арай сул байх гэрээний санал өглөө. Хагас ажлын өдөр болон баасан гариг алга болох хайран байгаатай эвлэрэлгүй зөрүүдлэв. Жилийн амралтын хоног цаг мөн 12 цагаар буурч байлаа, ахиад хоёр сар болоход зөрүү 16 цаг буюу жилдээ цалинтай бүтэн хоёр хоног алдана гэсэн үг.

Эрсдэл үүрсэн нь мөн үнэн. Өмнө өгүүлдэг зөрүүдэлсэн бүгд эргэж олдохгүй эрсдэл үүрэв. Гэхдээ эрсдэл гэдэг зөвхөн алдах бус бас олж авах боломжийг дагуулдаг. Угаасаа бизнес хүртэл өндөр ашиг өндөр эрсдэл туулдаг гэдэг. Шатар тоглоход хүртэл хожилд хүргэх хурц нүүдэл их эрсдэл дагуулдаг. Алдахаас олох нь илүү гээд эрсдэл үүрэх тэнхээтэй байжээ, овоо.

Хурдны замын хувьд бодитоор бол үнэн. Манай хотоор туулдаг улс мужийн статустай хоёр хурдны замын нэг болох Ай-63 хоёр талд бараг хоорондоо харагдчихмаар (манай хот мод ихтэй, бараг ой шиг. Тэр моднууд байхгүй бол шууд харагдана л даа) хоёр оффис. Хийсвэр утгаар ч мөн хурдны замын хоёр тал шиг ялгаатай буюу хуучин ажил бол миний мэргэжлийн акул бизнесийн жижиг хамтрагч, гайгүйхэн хэрэглэгч юм. Харин шинэ ажил бол миний мэргэжлийн үйлдвэрлэгч, бүтээгч.

За ингээд ажил эхлээд эхний гурван сар амралтын газар, диваажин мэт байлаа. Бараг юу ч хийгээгүй, сул цалин авч буй мэт. Онбоардинг буюу хэрэглэгч харилцагчийн бизнес үйл ажиллагаанд оролцох эрхээ хүлээж буй хэрэг. Удаан хүлээлгээд байхаар нь амралтаа аваад ес хоног байгалийн үзэсгэлэнт Еллоу Стоун үндэсний паркаар зугаалав. Харин дараагийн зургаан сард ёстой толгойн хамаг үс арзайх үе олон байж. Амьдралд минь хамгийн ууртай, уцаартай цаг мөч тэгэхэд л тохиосон байх. Таван сарын дотор долоон дарга сольж, дөрвөн баг дамжиж, дөрөв нүүж...ажлын хурд, арга барилын өөрчлөлт гэх мэт олон сорилт туулсан даа. Яваандаа байнгын өөрчлөлт бол тогтмол хэвийн санагдах болдог юм билээ. 24/7 буюу хорин дөрвөн цаг долоо хоног тасрахгүй үйлчилгээ үзүүлэх жижүүрийн үүрэг хүлээгээд бүтэн нойргүй долоо хонох, гурван шөнө дараалж ганц хоёр цаг унтах үе таарч байв. Цалингаа бууруулж ирдэг тэнэг толгой гэж бодовч буцахгүй шүү гээд гүрийж сууснаа одоо эргээд нэг бодоход хөгжилтэй.

Тэгсээр аргаа нэг оллоо. Долоо хоногийн үндсэн дөчин цагийнхаа наймд өөрийн хүссэн зүйлээ хийдэг болж, өөрийгөө хөгжүүлэх буюу үндсэн үүргээс гадуур, ахисан албан үүргийн нэмэлт ажилд бас найм орчим цагийг зарцуулдаг боллоо. Ажлынхаа хажуугаар олон нийтийн, сайн дурын элдэв ажилд цаг зав элбэг зохицуулах, амжуулах. Ажлаас үүнийг мөн ихээхэн өөгшүүлэн дэмжинэ.

Гурван жилд гээд бичих зүйл зөндөө, адал явдал элбэг. Хожим үргэлжлүүлнэ ээ...

Алдаа онооны торгон мөчөөс сурахуй буюу Энтрэпрэнур болон инновац шинэ хичээл

МУИС-ийн Мэдээллийн Технологийн Сургуулийн магистр оюутнууд болон залуу багш нарт Энтрэпрэнур болон инновац хичээлийг онлайнаар энэ удаа заахаар боллоо. Хамгийн анх тус сургуулийн оюутнуудад заасан эхний танилцуулах хичээлдээ ярьсан, хичээл яагаад заах болсноо блогтоо бичлэг болгосон бөлгөө ( http://argamag.blogspot.com/2011/10/blog-post.html линкээр үзэж болно.)

Өмнөх хичээлүүдээс нэлээд олон зүйл өөрчиллөө. Бакалавр оюутнуудад зориулсан үндсэн суурь ойлголт болон онол, нэр томъёоны хэсгүүдээс хасах, үндсэн сурах бичгийн хувьд хуучнаа хэрэглэж дээр нь монголоор орчуулагдсан хэдэн номыг нэмэлт уншлагаар оруулах, АНУ болон Цахиурын хөндийн жишээ болгосон бизнес хэргүүдтэй дүйх монгол бизнес, эдийн засгийн агуулга нэмж харьцуулах чигийг барилаа. Түүнчлэн өмнөх хичээлүүдэд оролцоогүй шинэ зочин багш урьж видео ярилцлага авч баяжууллаа.

Хичээл практик амьдралаас илүүтэй суралцах тул бизнесийн алдаа, онооны торгон мөчөөс юуг зааж сургаж болохыг хайж олох шинэ сорилтыг өмнө минь нээсэн тул гарчигт өгүүлснээр хичээлээ нэрлэж болмоор санагдсан бөлгөө. Ингээд анх хичээл эхлэхдээ асуулт хариулт өрнүүлж байсны жишгээр дахин асуулт хариулт блогдов.

Ямар төрлийн бизнесүүдээс суралцахад хамгийн сонирхолтой байх вэ?

Үнэндээ алдаа гаргаж байгаа, сүйрч дампуурч болох бизнесүүдээс маш ихийг сурч болдог ажээ. Өмнө нь ихэнхдээ амжилттай яваа өчнөөн олон бизнесүүдээс суралцах санаа, арга боломж хайдаг байлаа. Гэтэл хүндрэлд орох үе илүү сургамж өгдөг. Яаж хэрхэн шийдэж болж байна, хүндрэлээс хэрхэн гарч байна гээд зөндөө суралцах зүйл бий болдгоос гадна юуг хэрхэн хийж болдоггүй юм байна гэдгийг олж харах боломж бий болдог. АНУ дахь ийм бизнесийн сонгодог жишээгээр Энрон (Enron), Женерал Моторс (General Motors), Детройд хот (City of Detroid) зэргийг дурдаж, Монгол бизнес жишгийг бид хичээл дээрээ ярилцах, хэлэлцэх болно. Арван хэдхэн жилийн өмнө Энрон цоо шинэ хөгжлийг авчирч буйн жишээ болж байсан бол өдгөө огт байгаагүй мэт, хөрснөөс арчигдсан мэт сураггүй болжээ. Монголын хөрөнгийн биржийн компаниудын дээгүүр жагсаж байсан, 90-д онд компьютер болон электроникийн бүтээгдэхүүн угсарч, үйлдвэрлэж байсан Монел хаачив, юу тулгарав? Энэ бүгд юунаас болов, ямар сургамж өгөв? – энд болсон үйл явдлууд ахиж давтагдахгүй, хайгаад олдохгүй биз ээ.

Өөр ямар бараан бизнесийн жишээ хичээлд орж байгаа вэ?

Энтрэпрэнурын бүтэц зохион байгуулалтын талаар үзэхдээ ЮуБиЭсийн (UBS) том скандалаар барууны хөгжингүй зах зээлийн жишээ болгож шүүхийн шийдвэр хэрхэн нөлөөлдөг талаар авч үзнэ, мөн бусад зарим банкны үйл ажиллагаанаас жишээлнэ. Монгол жишээ болгон шүүхийн шийдвэр гарахаас өмнө мөрдөн байцаах шатанд олон бизнес эрхлэгчдийг удаан хугацаагаар хорьж байгаагийн сайн муу нөлөөний талаар хэлэлцэнэ. Юу буруу болов, ямар алдаа гарав гэдгийг тайлбарлах эдийн засгийн энгийн зарчмуудтай холбоотой бодит бизнес жишээнүүдийг олноор хамруулан үзнэ. Эдгээр зарчмууд хэчнээн гайхалтай болохыг тайлбарлахыг хичээнэ.

Тэгвэл амжилттай бизнесүүдээс юу сурч болох уу?

Агуу амжилт гаргаж буй технологийн бизнесүүдийн жишээ болох Гүүгл (Google), ЛинкэдИн(LinkedIn), Твитэр(Twitter) – хэрхэн орлого олж, ашиг үйлдвэрлэж буйг үзэж судлах үнэхээр сонирхолтой. Бараг сүйрч алга болохын даваан дээрээс хэрхэн сэргэн босож болохын тод жишээ бол Эппл (Apple). 100 гаран жилийн турш салбарынхаа, зах зээлийнхээ тэргүүнд яваа АйБиЭмийн (IBM) үндсэн гурван үнэт зүйл, түүнийгээ хэрхэн өдөр тутмын үйл ажиллагаа болгож буй чадвараас сурах зүйл маш их. ЭмСиЭс, Мобиком гэх мэт Монголын амжилттай яваа бизнесийн үйл ажиллагаанаас авах сурах зүйл их бий. Гэрэгэ партнерс, Нью медиа групп, БизНэтворк гэх мэт олон бизнес Монголын зах зээлд өөрсдийн орон зайг эзлэн тодорхой амжилтад хүрснээс сурч мэдэх зүйл их.

Оюутнуудаа хэн бэ гэдгийг товч тайлбарлавал

Урам зориг дүүрэн, маш их идэвхтэй, зааж бас өөрөө суралцаж хамтран ярилцахад үнэхээр хөгжилтэй хүмүүс.

Яагаад?

Тэднийг өөдөө түлхэх тутам тэд бүр илүү их эерэг хүч үүсгэн бий болгодог. Товчдоо, физикийн энерги хадгалагдах энгийн хууль биелэгдэхийг хардаг. Хичээлдээ бэлтгэж би маш их хөдөлмөрлөдөг, энэ таван асуултыг хариулах гэж бичих гэж үнэхээр их хөдөлмөрлөсөн. Миний зүгээс байнга хөдөлж кинетик энерги ихээр зарцуулдаг, оюутнуудад үүнтэй тэнцэх потенциал энерги үргэлж байдаг. Энергийн энэ шилжилтээс их ажил бүтэж эдийн засагт, хувь хүний амьдралд эерэг нөлөө гарна гэж итгэдэг. Итгэлийг ажил туршлага болгон хувиргадаг, манай оюутнууд. Дээр нь нэг зүйл нэмэхэд оюутнууд миний [монгли] хошигнолыг яагаад ч юм ойлгоод, хүлээж аваад байдаг нь ер бус гэж болно.

* (Тодруулбал, монгли гэдэг нь монгол англи гэдгийн товчлол бөгөөд бибээр эндээ өдөр тутмын ажлын найз нөхдөдөө my [Monglish] sense of humor хэмээдэг юм. Monglish = Mongolian + English)

Манайхан Америкт: Хөлбөмбөгийнхөн (8-13хуудас)

Хэдхэн хоногийн өмнө АНУ-н нийслэл Вашингтон хотноо Америкийн Монголчуудын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах наймдугаар тэмцээн амжилттай болж өнгөрлөө. Чикагогийн баг гуравдахиа түрүүлж аваргын цомыг мөнхөд хадгалан авч үлдэхээр болжээ. Олон жил ширэн бөмбөгөөр нөхөрлөсөн андууд минь өнөөхөө хөөж, тэмцэн уралдаж, хөгжилдөн баясаж явахад бибээр хойшлуулашгүй хувийн чухал асуудлаар оршин суугаа хотдоо хэд хоног догдлон суув. Ингээд хөлбөмбөгчин найзууддаа болон блог уишигчиддаа ноднин бичилцсэн номын хэсгээс хуваальцья...

Зохиогчдын тухай

Аливаа номын зохиогчийн тухай товч өгүүлэх нь тухайн бүтээлийн утга санаа, чанар чансаа, сэдэв сонирхол гээд олон зүйлийн бодрол уншигчид төрөх боломжийг бүрдүүлдэг талтай. Энэ удаа бичгийн талын боловсрол, туршлага, мэдлэг хамгийн нимгэн нэгэнд энэ чухал үүрэг таарчихжээ. Тэгээд яах вэ дээ, ямар энд тэндээс хуулаад жагсаачихсан техникийн тодорхойлолт эсвэл ажлын намтар зохиомолтой биш, өөрийн санаанд төсөөлөгдөж буйгаар энгийн нэгэн бичлэг гэхдээ жаахан нөхөрсөг хошин шогийн аястай өгүүлэхээр шийдэв.

Замдаан сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж нэгэнтээ “Зуны халуунд бөмбөг өшиглөн тоос шороо манаргаж, өвлийн хүйтэнд хоккей тоглож цас мөсөн дээр өнжөөд үдшийн бүрийгээр гэрийн бараа харж явсан дал наяд оны Улаанбаатарын халтар жаалууд бид бүгдээрээ спортын хэнээтнүүд” хэмээн ихэд оновчтой хэлсэн байдаг. Тийм ээ, номын зохиогч бид гурав яг энэ үеийнхэн. Ялгаатай нь манай хоёр циркийн хажуугийн байранд амьдарч өсөх наснаасаа Зико, Зофф, Бэкэнбаурын найзууд, Бразил, Герман, Итали, Францаар тэнэсэн шиг хотын төвд шороо, цемент дээр ширэн бөмбөг ширүүхэн хөөсөн шиг байсан бол би бээр хотын захад хашаанд өсөнгөө Ногоон нуурын намаг дээр хальтарч, хий өшиглөж, заримдаа дэгээ ороолгуулж, за ер нь яаж унасан зөөлхөн газардаж ширэн, резинэн, заримдаа бүр даавуун бөмбөг элдэж, Пелегээс өөр танилгүй Америкийн сармагчин, Английн хорио мэтийн домгоос хэтрэлгүйгээр хөлбөмбөг хэмээх агуу ертөнцөд хөл тавьсан шигээ байжээ.

Зохиогчдоо нэг нэгээр нь танилцуулахгүй өдий хүртэл бид гээд байгаа нь бас учиртай. Оюутан болж алсыг зорин “Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх Сибирийн хүйтнээс эрдэм өвөртөлж ирэхээр” одтолоо аав ээжтэйгээ нэг гудамжинд, хашаанд, нэг гэрт, нэг байшинд, нэг өрөөнд цуг байх аз тохиосон надад давхар од гийсэн нь эмээ өвөөгийнхөө өврөөс гаралгүй эгэл амьдралын их сургуулийн алтан босгыг анхлан алхсан бөлгөө. Эмээ өвөө минь нэг зүйлд санал нэгдэж, нэг зүйлд ихэд маргадаг байж билээ. Санал нэгддэг нь, хүнтэй сайн танилц, зүгээр танилцаад зогсохгүй өөртэйгөө хамт яваа нэгнийг өрөөл бусдад танилцуул гэх. Харин зөрдөг нь, өөрийгөө эхэлж танилцуулах уу эсвэл эхлээд цуг яваа нөхдөө танилцуулах уу гэх асуудал юм. Өөрийгөө эхэлж танилцуулаад цуг яваа андуудаа танилцуулах нь эхлээд өөрөө танил болж байж өрөөлийг танилцуулах эрхтэй болно хэмээн тайлбарлагдана. Маргаж буй нь юун сагсуу, ойворгон юм өөрөөсөө эхлээд, олигтойхон хүн өрөөл бусдыг эхэлж боддог юм гэх. Энэ удаадаа уншигч авхайн өмнө өөдгүй царайлаад өөрөөсөө эхэлчихье дээ. Нэрсийн цагаан толгойн дарааллаар бас ингэж таарах ч юм байна.

Эрхэмбаярын Жагдагдорж

Спортын Таван цагариг сонины анхны дугаарыг бэлтгэж, Толя ахын зурсан сонины толгойг янзалж суух гэх мэт тээр жилийн явдал юм даа, Олимпийн хорооны Ото-той анх танилцаж байх үед нээг их олон хүн хөлбөмбөг ярьж билээ. Бид нэг тэмцээн сонингууд дотроо хиймээр ч болсон бил үү, ямар төрлөөр үзэлцэх үү гээд эхэлсэн яриа хөлбөмбөг уруу халтирахад Ото гэнэт “За, Жагдаг аль багийг дэмждэг вэ?” гэж асуухад торолгүй “Швейцар” гэтэл “Хм, тэгж л таараа, за чиний хөлбөмбөгийн мэдлэгийн төвшинг тогтоочихлоо. Чи нэг “тийм” хөлбөмбөгчин юм байна, мэдлээ” гээд инээж билээ. Хөлбөмбөг огт мэдэхгүй юм байна гэж тодорхойлж буй хэрэг, 90-д оны дунд гэхээр аргагүй дээ, дэлхийн аваргын “отборочный” даваад шигшээ тоглолтод явдаггүй багийн фэн байх даа яах вэ дээ. Хөлбөмбөгт хоккейн оноогоор хожигддог баг байж шүү дээ тэр үед, юун өнөөгийн дэлхийд 18д эрэмбэлэгдэж, дэлхийн шилдэг 32т удаа дараа шалгаран дэлхийн цол хүч үзгээ группээсээ шалгарчихдаг, нутаг дээрээ Европын аварга зохион байгуулдаг гэх мэт амжилттай баг билээ. Тэр үед зүүд мөрөөдөлд хүртэл ийм зураг харагдаагүй байсан үе.
Арван жилд байхад бид цаасан дээр хөлбөмбөг бас тоглоно оо. Дөрвөлжин шугамтай цаасан дээр гурав гурван нүдээр нүүнэ, өрсөлдөгчөө нүүдэлгүй мад болговол зургаан нүдээр цохилт хийнэ. Ингээд хүүхэд бүр нэг баг авна, тэрийгээ өмчилчхөөд бас хуваалцахгүй ээ. Гайгүй сайн нэр хүндтэй багууд мэдээж эхлээд дуусна, тэр бүр аливаад би би гээд эхэнд нь гүйхгүй бас булаацалдаж маргаад байхгүй, юманд жаахан хойрго хандаж сүүл мушгих надад яаж сайн баг үлдэх билээ, улаан дэвсгэртэй цагаан нэмэх тэмдэг надад хуваарилагдсан нь тэр. Болоогүй ээ бас хөлбөмбөгийн боссууд манайд амьдардаг болохоор хэрэндээ би их догь. ФИФА-г мэдэх үү, Ньонд УЕФА байдаг ш дээ, Цюрих хотоос зохицуулна аа гэх мэт болно.

1986 оны дэлхийн аваргаас эхлээд цэнхэр дэлгэцээс салахаа байж, гарсан тоглолт бүрийг үзэж, тоглогчдыг нэрээр нь таньж, цэц булаалдан таамаг дэвшүүлж мэтээр хөлбөмбөгийн амьдралаар бүрэн амьсгалж эхэлсэн юм. Сонинд хэвлэгдсэн мэдээллийн хөтөлбөрт тусгагдаагүй ч, шөнө дөлөөр Оросын ямар сувгаар хэзээ хэн тоглохыг тагнаж мэднэ. Сансар хорооллын орос мэргэжилтнүүд, цэргийн ангийн ТВ сувгаас барих гэж байшин дээрээ их өндөр антен босгож билээ. Төв шуудангаар өдөр бүр эргэлдэнэ. Футбол и хоккей, Советский спорт сонингийн бүх дугаарыг худалдаж аваад, элэгдтэл нь эргүүлнэ, дамжуулж уншина. Эндээс Оросын телевизээр хэдэн цагт аль сувгаар юу гарах хуваарийг Москвагийн цагаар мэдээд авна. Тэгээд шөнө дөлөөр нөгөө муу гар аргаар хийсэн антенаа эргүүлж өгнө дөө. Хүүхдүүд их асууна аа, хуваарь юу билээ, за урд шөнө юу гарав, барьж үзэв үү, яав ийв, юу болов ... заримдаа зохиож залаад долоо хоногийн дараа хэвлэл ирэхээр баригдаж баларна. ТВ, антен гээд техник сэтгэлгээ задарч байна гээд муу аав минь бүр баяртайгаар дэмжинэ, хэрэгтэй хэрэггүй сэлбэг деталь, Юный Техника сэтгүүл элдэв зүйл авчирч өгдөгсөн.

Кэпш, Стадиум, Панорама зэрэг хэвлэлүүд Улаанбаатарт цөөн ирдгээс олж авах гэж өрсөлдөнө. Шилдэг баг, тамирчдын зураг хөрөг гарахаар нь үнэ хүргэж зарах гэж байгаа нь тэр. Хөлбөмбөгийн багууд, тамирчдын зураг хамгийн их үнэд орох дээр нь зүгээр зураг зарна гээд зогсож байх биш тэр багийн, тамирчны, ер нь улсууд бага мэдэх үзэж хараагүй тоглолтын талаар мэдлэг ихтэй байвал найраа түргэн бас илүү үнэд хүрнэ. Өнөөгийн бизнесийн ойлголтоор бол нэмэгдүүлсэн өртөг шингээсэн бараа бүтээгдэхүүн болж буй юм уу даа. Капиталист арга ухаанд өөрсдөө мэдэлгүй, чимээгүйхэн суралцаад байсан байгаа юм, хөлбөмбөгийн хүчээр.

Орос хэвлэл их уншиж, орос мэдээлэл түлхүү авсных юм уу, тэр үеийн ЗХУ-ын багийг их дэмждэг байлаа. Дасаев, Чивадзе, Сулаквелидзе, Блохин, Хидятулин гээд хуучин ЗХУ шүтээн олонтой. Клубүүдээс бол Динамо Тбилисийн фэн байсан ч баг маань тэгс гээд жаал унтарчихсан, харин оюутан болоод Спартакийг чамгүй дэмжиж билээ, гэхдээ үе үе эсрэг багийг балиашиглана аа. Улсын шигшээ Лобановскийн хүүхдүүдээр дүүрээд Динамо Киев, улсын шигшээ хооронд ялгаагүй юм шиг болоод ирэхээр эсэргүүцэж буй нь тэр. Москва орохоороо Олимпийский стадионд тоглолт үзэх үнэхээр сайхан. Нэг удаа найзуудынхаа хамтаар Спартак Румыны Стяуагийн тоглолтыг үзэж байхдаа Спартакийн үе үеийн тоглогчид, Оросын шигшээгийн талаар ярьсаар хажууд суугаа оросуудтай сайхан танилцаж, гялгар уутлаад бариад ороод ирсэн гоожуурын пивоор дайлуулж билээ. Гэхдээ Спартакийгаа биш Румынуудыг дэмжин орилж суухдаа тэр хавьдаа бараг ганцаар бархирч сууж билээ. Тоглолт 2:0 болж “манайхан” илт давуу болтол оросууд нөгөө гоожуураа хуваалцахаа байгаад бүр илт уурлаад ирэв. Тэгтэл гэнэт хоёр туйпуу нисэж ирэхийг үл мэдэн хөөрч суутал шинэ орос найзууд цуг явсан нөхдүүдэд “Наадахыгаа одоо жаахан дагуу чимээгүй болгоо, бид сайхан танилцсан улс, энэ залууг сайн ойлгож байна, гэхдээ хаана юу үзэж байгаа билээ, бодож биеэ авч яв гээд зүгээр зөвлөж байна. Адаглаад энэ тоосго энээ тэр нь байндаа бус бидэн дээр буучихвал...” гэж билээ. Одоо санахад хөлбөмбөгт санаа сэтгэлээ өгөөд юун амь нас болох үе бас таардаг ажээ.

Бичээд санаад байвал олон сайхан дурдатхал буух, гэхдээ эхлэл нь нэг иймэрхүү. Жаал Оросуудыг жишээлж дээ, бусдаас ялгарах өөрийн бодлоо илэрхийлсэн нь энэ. Ер нь бол бусдын ижлээр Марадонад биширч, Платиниг шүтэж, Гранчигийн тухай номыг тэврэн унтаж, Соратесийг финалтаас алдаж Бразил Францад хожигдоход доголон нулимстай ТВ ширтэж, Зикогийн бэртлийг эдгэрэхийг сэтгэл догдлон хүлээж, Францын Фернандэс бараг голын шугамаас маш хүчтэй цохиж гоол хийхэд хашхиран босож, Ван Бастэн Гүллит нарын уран тоглолтыг ам мэдэн бурж, ангийнхандаа болон оюутан цагийн андууддаа “манай Шумайхар” хэмээн нэрлүүлж явжээ.

Мягмарын Саруул-Эрдэнэ

Энд тэнд Германы баг тоглож байхыг хараад, хар улаан шар алаг туг үзээд, хар захтай улаан эгэмтэй шар ташаатай цагаан фудволка бүхий тамирчид хараад хамгийн түрүүнд М.Саруул-Эрдэнийн төрх буудаг юм. Даяар Монгол онлайнд хамтран зүтгэдэг андыгаа ийн Германы үнэнч фэнээр төсөөлж суухад үнэхээр Германаас өөр үг амнаас нь унадаггүй, хожигдож байсан ч Герман гэх анд минь Саруул бөлгөө. Саяхан хүртэл Америк дахь Монголчуудын хөлбөмбөгийн удирдах зөвлөлд Германы фракц байгуулая хэмээн уриалж суусан хүн нь Саруул юм.

Саруултай анх оюутан байхдаа танилцсан юм, гэхдээ эчнээ танилцсан гэж болно. Саруулын хоёр ахтай танилцан нөхөрлөж, алаг бөмбөг эргүүлэн хөөлцөж, олонтаа цугтаа “поезд тосож”, зах гарч байжээ. Советский спорт, Футбол/Хоккей, Спорт экспрессийн олон ч дугаар дамжуулж уншсан, цөөнгүй Жегуловский хуваан хүртсэн юм. Оюутан цагийн дотны анд агсан Соёлоо маань уншсан сонин хэвлэлийг эвтэйхэн эвхээд хураадаг сан. Нутаг илгээж орчуулагчид явуулахаар хадгалж буй нь тэр. Спортын улаан орчуулагч нь манай Саруул юм. Эчнээ танил бид хоёр хожим Америкт ирж нүүр тулж уулзан нөхөрлөж, гэр орноор орж гардаг андууд болжээ.

Нийслэл Вашингтон хот орчмоо ажиллаж амьдардаг, тэр орчмын Монголчуудын хөлбөмбөгийн лигийн идэвхтэй тоглогчдын нэг, олон ч удаа хамгийн олон бөмбөг оруулсан шилдэг мэргэн буучаар шалгарсан манай Саруулыг ДиСигийн багт тоглодоггүй гэхээр олон хүн гайхдаг байх. Муж дундын гэх, хааяа тоглоом шоглоомоор гологдогсодын гэх, гоёор бол “Нэгдсэн Монгол” буюу МонЮнайтэд багийг анхлан байгуулалцаж Америкийн Монголчуудын тэмцээнд хүч үздэг нэгэн билээ. Мужийнхаа багт багтаагүй ч биш, тэр үед ДиСид биш Индиана мужийн Блүүмингтон хотноо суралцаж байсан тул яах аргагүй Мон-Юнайтэд баг мөн юм. Товчдоо, яах вэ өмнө өгүүлсэн Германы урваагүй фэн Зико лугаа Нэгдсэн Монгол багийн ДиСи дэх “тагнуул” гэх юм уу даа. Америкийн аваргаар ийм болохоос бусад энгийн үед ДиСигийнхээ лигэд хүч үзэж бүр өөрийн Соёмбо багийг зохион байгуулж, спонсорлож, тамирчин рэкрүүт
амжуулж, хамаг гоолыг нь хүртэл хийдэг гэж байгаа. Хүүдээ бас гайгүй багш шиг билээ, энд тэнд дагуулж авчраад их тоглоно оо. Ноднин Чикагод болсон зургадугаар аваргаар хүүгээ дагуулаад ирсэн, Мон- Юнайтэд багтаа хүчин зүтгэж байсан. Саяхан хэдхэн сарын өмнө манай энд, Мизури мужийн Сэнт Лоуйс хотноо зохиогдсон америкийн Монголчуудын заалны хөлбөмбөгийн анхдугаар тэмцээнд мөн л хүүгээ дагуулаад медалийн ногт ганзагалаад ирэхээр төлөвлөсөн ч амжаагүй юм.

Нэмж тодруулахад Америкийн Монголчуудын хөлбөмбөгийг Америкийн Монгол туургатны болгож өргөтгөх гол санаачлагч, манлайлагч нь манай Саруул бөлгөө. ДиСигийн тэмцээнд халимагуудыг анх урьж тоглуулаад хариутай аваргаа алдчихаагүй ч, “Орос школоор тоглодог халимагуудад хожигдохгүй юм байна өө” гэсэн итгэл үнэмшлийг төрүүлсэн гэж байгаа. Тэгээд НьюЖэрсид болсон халимагуудын хоёрын зэрэг тэмцээнд баг “зодоглуулсан” эр ээ. Энд тэнд алаг бөмбөгөө хөөнгөө “өвөрлөгч нар бас гайгүй тоглож байна шүү”, “энэ буриадууд байхгүй юу”, “хөөе, энэ залууг таних уу, хазара ш дээ” гээд хээв нэг инээгээд мөрлөн зогсох нь нэг л сүртэй, улс аймгийн цолтой том бөх засуулынхаа дэргэд буй мэт. Ийн Монгол туургатны болгон хөгжүүлж дэвшүүлж чадаж буй гол хүч нь мань хүн өөрийн мэргэжил сонирхол болох монгол хэл, монгол судлал, монгол соёлоо спорттой хамт зөв сайхнаар зохицуулж амттайхан холимог хуурга хийж чадаж буйд юм. Эндээс манай хүнийг их чадварлаг “тогооч” гээд тодорхойлж болмоор...

Саруулын ухааныг тодорхойл гэвэл бас нэртэйгээ ижил гэж болно. Ялангуяа хошин өнгө гаргахдаа үнэхээр агуу. Аливаа хүнд хэцүү бэрхшээл сорил бүхий асуултыг хөнгөхөн аргалаад гараад явчихад гайхах зүйл огт үгүй. Жишээлбэл, “Чи одоо монгол бичиг, хөлбөмбөг, Нараа гурваас хамгийн чухал нэгийг нь сонго” гэхэд огтоохон торолгүй “Монгол заншлаар бол тоо чинь гурваас эхэлдэг гэж байгаа. Ертөнцийн гурав гэдэг шүү дээ, гурав гурваараа цогц тоолол үүсгэдэг байхгүй юу. Эрдэнэ гуай хэлдэг ш дээ. Эртний монголчууд нэгийг тоо гэж үздэггүй. Нэг юм гэж огт үгүй, заавал хосолж байж биеэ биеэ нөхнө. Хос гээд хоёр ч бас тооллын эх биш, гурав болж байж нэг цул болж тооллын эх болно. Тэгэхлээр наад гурваа салгалгүй цогцоор нь миний хамгийн гээд бодчих” гэх маягийн хариу барьчих хүн дээ.

Цэрэнсодномын Энхтүвшин

Бидний нэрлэж заншсанаар ФРГ буюу Холбооны Германы шигшээ багийг даган баясаж, Европын аваргыг авч өгснөө гэнэт санаа буцаж, дахин хувиршгүйгээр, эргэж буцалтгүйгээр Бразил гэх болж үүрдийн үнэнч фэнээр тодорч бүтэн 13 жил дэлхийн аварга цол зүүдэлсэн спортын “өвчтөн” бол манай Түвшээ билээ. “Замбуулингийн наран дор зах хязгааргүй тархсан, хамгийн түгээмэл өвчтөн бол спортын хорхойтон бөлгөө. Би тэдний нэг ээ” хэмээн омог бардам зарлан тунхагласан, хэдийд халдвар туссанаа хэлж бол мэдэхгүй гэж өөрөө өөрийгөө оношилсон гэж байгаа. Тэгэхээр бас гайгүй онош тавьчихдаг эмч ч юм шиг байгаа юм.

Тээр жил, Ардын эрх сонинд ажиллаж байхдаа Түвшээтэй танилцаж билээ. Нэг их олон сонингуудын эх бэлтгэдэг байх үед нэг оюутан залуу спортын сонин гаргаж байна гээд эхээ бэлтгүүлэхээр ирсэн юм. Тэр үед мань мэтээр эхээ бэлтгүүлэх олон алаг, адал явдалт, шар гэх сонингууд ирдэг байснаас харьцангуй хямдаар хийж өгөхийг зааварчлаад эрхэлж байгаа залуутай нь жаал ярилцлаа. Спортын тухай л бичих хүсэл сонирхолтой, түүнээс сонингоороо мөнгө олох нь юу л бол гэх. Тэр үед манай сонины бараг өглөө бүрийн ярианд спортын сэдвээр сайн бичдэг хүн олох тухай яригддаг байсан бөгөөд тэнд элдэв тайлан тавьдаг Ц.Батбаатарт гайгүй хүүхдүүд байх шиг байна, оюутан гэнэ, бэлтгүүлсэн эхээ авахаар ирэхэд нь уулзуулъя гэлээ. Мэдээж үүний өмнө сонины эхээс материалуудыг нь уншиж үзээд бас ч гайгүй бичлэгүүд байгааг анзааралгүй яахав. Ингээд ТЦ-н өрөөнд дагуулж орсон оюутан хүүтэй хожим сайн анд болох нээ сэтгүүл зүйн ангийн буюу мэргэжлийн сэтгүүлч, насаар бол маниас хоёр ах “бацаан” байсан нь сэтгүүлч, спортын мастер Ц.Энхтүвшин байлаа.
Таван цагаригт сурвалжлагчаар орсон Түвшээ маань Монголын шинэ цагийн спортын сэтгүүл зүйд эргэж харагдахуйц түүх, туршлага, мөр гаргаж хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, ерөнхий эрхлэгчээр ажиллаж, өдгөө үзэг цаас нийлүүлэн, вэб сайт эрхлэн Америкийн Монголчуудыг спортын амьдралтай, Монгол эх орноо Америкийн болон дэлхийн спортын мэдээтэй холбох эрхэм үүргийг гүйцэтгэн сурвалжилсаар, бичсээр, ном хэвлүүлсээр, спортын оргил болсон алдарт тамирчдын тухай ном орчуулсаар, уран бүтээлээ туурвисаар байна.

Түвшээ маань сэтгүүлч төдийгүй маш сайн тамирчин, хөлбөмбөгийн спортын мастер хүн. Өдгөө бол Америкийн Монголчуудын түүхэнд спортын манлайлагч болж чадаж буй нэгэн. Түвшээг анх Калифорнид нүүж очиход алаг бөмбөг хөөх эрс тун цөөхөн байж, Америкийн Монголчуудын удаа дараагийн тэмцээнд Колорадогийн Алтан бөмбөг багт зүтгэжээ. Тэгээд нарлаг Калифорнид Монголчуудын хөлбөмбөг хөгжүүлэх үйлсэд эргэж буцалтгүй зүтгэж яг л цорын ганц Бразилийн алтан балиашиг болсон шигээ сэтгэл хувиралгүй Бэй Эйриачин болжээ. Өдгөө тэр хавийн Монголчууд 6-8 баг торолгүй гаргаж, жилийн дөрвөн улирлын үйл ажиллагаатай тэмцээн уралдаан хийж, лиг маягийн зохион байгуулалтад орсон нь Түвшээгийн санаачилга, манлайлал, зүтгэлийн үр дүн юм.

“Анх хүмүүсийг тоглуулах гэж сүйд болдог байсан. Амралтын өдөр нь гадаа нь очиж сигналдаж сэрээнэ, гарч ирэхгүй бол ойр орчмынхон нь эгдүүцэж уурлах хүртэл нь чимээ шуугиан болж дуудна. Заримдаа загнаж зандарна, заримдаа гуйж, адаглаад эрүүл мэндэд чинь хэрэгтэй гэж сэхээрүүлнэ. Бүр мах зах шарж хоолоор дуудаж даллах үе зөндөө байсан. Одоо бол талбайд ирснийг нь бараг хөөгөөд явахгүй хэмжээнд хүрсэн шүү. Энэ бүгд Түвшээгийн уйгагүй хөдөлмөрийн үр дүн” хэмээн Бэй Айриагийн Монголчуудын холбооны Болдбаатарын ярихад муу найзаараа бахархах сэтгэл төрж билээ.

Номын нэг зохиогч Саруул маань андынхаа талаар “Өгөөмөр сайхан сэтгэлтэй, өөрөө мэддэг, хичээллэдэг, бас уран хошин бичлэгтэй Ц.Энхтүвшиндээ сэтгэл туйлаас хангалуун” гэж дүгнэсэн байдаг.

Америк дахь Монголчуудын амьдрал, Монгол коммунитийн хөгжлийн багаахан хэсгээс өгүүлэхүй

Америкийн Монголчуудын хөлбөмбөгийн амарга шалгаруулах наймдугаар тэмцээн болоход ердөө тав хоног үлджээ. Ингээд ноднин хэвлэлээс гарсан "Манайхан Америкт: Хөлбөмбөгийнхөн" номын оршил болгон бичсэнээ блогдое...

Америкийн Монголчууд хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнээ зохиосоор, Вашингтон Ди Си, Дэнвэр, Чикаго, Сан Франциско хотуудад ээлж дараалан, заримд нь бүр давтан болсоор, энэ жил алдарт Лас Вегас хотноо буухиалах гэж байна. Америкийн булан бүрээс тэр байтугай бүр элгэн нутаг Монголоос, будант Альбионоос, алдарт Бонноос ирж цуглах энэ тэмцээнд нутаг нэгтнүүд маань тасралтгүй тэгээд долоон удаа тэмцэлдсэн гэхээр тамирчин, баг, хөлбөмбөгийнхний гэр бүлийнхэн, үзэгч хөгжөөн дэмжигч, санхүүгийн болон үйл ажиллагаагаар ивээн тэтгэгч гээд маш олон хүний хөдөлмөр, цаг хугацаа шингэсэн үйл ажиллагаа болох нь мэдрэгдэнэ.

Америкийн хөлбөмбөгчид гэхээр ер нь жилдээ нэг удаа болдог тэмцээнээр зогсохгүй нутаг нэгтнүүд олноор суурьшдаг хот муж тус бүрээр байнгын үйл ажиллагаатай лиг маягийн зохион байгуулалтад орж ширэн бөмбөгөө тогтмол элдэж байдаг юм. Тэд хэдийнээс хэрхэн хөлбөмбөгтэй нөхөрлөсөн, хэрхэн нийлж нэгдэж ямар тэмцээн уралдаан болсон талаар Америкийн Монголчууд сонин, Даяар Монгол, Замдаан, Мэдээлэл, Орлоо гэх мэт Америкийн монголчуудын мэдээллийн хэрэгслүүдээр түүх болон бичигдэж үлдсэн байдаг бөлгөө.
Цаг хугацаа, он жил гялалзан одох цагийн эргэлтэд бөмбөгөө ч хөөж, ажил амьдралаа ч амжуулах зуураа үзэг барьж үг холбон, өндийн дээшилж, боловсрон хөгжиж явдаг, өмнө дурдсан сайтууд дахь нийтлэл, бичлэгийн эздийн хамтаар хуучран шарлаж амжаагүй байгаа шинэхэн түүхийг нэгтгэн нэгэн ном болгохоор зорив.

Нью Йоркийн Бэст Бай дэлгүүрийн алдарт цогцолбор болон мөн хотод сүндэрлэн асан Дэлхийн худалдааны төвийн дизайныг зохиосон, миний унших дуртай авторуудын нэг Эдвин Шлосбэрг нэгэнтээ “Бичлэгийн чадвар гэдэг нь бусад хүмүүс үргэлжлүүлэн бодох агуулга бий болгоход чиглэдэг” хэмээн хэлсэн байдаг. Ийм чадвар, боломж бидэнд яг одоо, өнөөдөр хэчнээн их хэрэгтэй байгаа билээ. Ялангуяа түр, бүр, учраа хараахан олоогүй янз бүрийн байдлаар эх орноосоо алс хол “ширэн бөмбөг” хөөж буй бидний монголчуудад ихэд чухал юм. Зөвхөн хөлбөмбөг гэлтгүй Монголын олон хүмүүний амьдрал, Америкийн Монголчуудын үүх түүх, дурсгал дурсамжийн чухал хэсэг үргэлжилсээр түүний өчүүхэн хэсгийг бид энд тэмдэглэн үлдээхийг зорилоо.

Хаа очиж санаснаа амжуулахад хачин их аз таарч спортын амьдрал болон уран бүтээлийн туршлагатай хоёр анд таарлаа. Хөлбөмбөгийн спортын мастер Ц.Энхтүвшин, хар нялхаасаа ширэн бөмбөгийн хойноос гүйж өссөн М.Саруул- Эрдэнэ гэхээр үнэндээ намайгаа дагуулахгүй спортын хүмүүс. Дээр нь тэд маань намайг хэд нугалсан бичгийн улс. Сэтгүүл зүйн салбарт Монголдоо урдаа барьдаг МУИС-г сэтгүүлч мэргэжлээр төгсөж, спортын Таван Цагариг сонинд сурвалжлагч, эрхлэгчээр ажилласан, УБИС-г хэл шинжлэлээр төгсөж, эрдэмтэн доктор цолыг нь омог бардам өвөртөлж оломгүй эрдмийн далайд багш хэмээн алдаршсан улсын тухай өгүүлж буйг ойлгож буй биз ээ. Мөн манай хоёр хоёул Ган үзэгтэн шагналтай, хэд хэдэн номын зохиогч хүмүүс бөлгөө.

Би бээр бичгийн хүн бус, дээр нь спортын ялангуяа хөлбөмбөгийн талаар чадвар маруухан энгийн нэгэн дэмжигч, алаг бөмбөг хөөсөн ч өшиглөөд араас нь гүйдэггүй эгэл жирийн залхуу хүн. Мэдээ орох үеэс ном, дэвтэр, үзэгнээс салалгүй өссөн ч өгүүлбэр холбох ид шидээс хол явжээ. Гэхдээ Монголын үндэсний сонин Ардын Эрх (тухайн үеийн ойлголт тодорхойлолтоор бол төрийн төв хэвлэл), Өнөөдөр (Монголын хамгийн анхны чөлөөт өдөр тутсын сонин) болон дагалдах сонин сэтгүүлүүдийн тогоонд нэрт сэтгүүлчид, зохиолчид, яруу найрагчидтай ажиллах хувь тохиож, алтны дэргэдэх гууль шарлана гэгчээр уран үгийн эрдэмийг бишрэх, оролдох хүсэлтэй болж бөөрнөөсөө ягаарчээ. Хар багаасаа тооны хичээлдээ шамдаж улмаар дурлан сонирхож эзэмшсэн, хоолоо олж иддэг мэргэжил минь мэдээллийн технологи. Оюутан байх үеийн мөрөөдөл болсон мэргэжлийнхээ хамгийн өндөр зах зээлд хүрэхдээ багагүй мэдлэг туршлага хуримтлуулж, чамгүй ажил амжуулж гэх мэтээр мэргэжлээрээ багагүй бардам нэгэн. Үүндээ дулдуйдаад үзсэн харсан, сурсанаараа ном бүтээх мөрөөдөлд автаад буй хүн. Оросууд “Юугаараа баян түүгээрээ дайлна” гэдэг дээ, яг түүн шиг би бээр мэдээллийн технологиор ганц хоёр өгүүлбэр холбохыг хичээдэг, блог бичдэг болжээ. Бас бизнесийн чиглэлээр эрдэм ном жаал хөөснийх энтэрпрэнуршип сэтгэлгээг дэмжиж хөгжүүлнэ гээд буйнх энэ талаараа бас ялимгүй блогдоно. Гэтэл анхны ном, анхны бүтээл минь анд нөхдийнхөө хамтаар Америкийн Монголчуудын хөлбөмбөгийн тухай бичсэн болчихлоо. Юун мэдээллийн технологи, юун програмчлал, юун бизнес, юун вэнчур ... “хөлбөмбөг” үнэхээр хүчтэй юм аа.

“Алтан Олимпийн мөнгөн дурсамж буюу Америкт тэрлэсэн мөрүүд” номдоо Түвшээ маань мутраа хайрлаад маньд дурсгах 2008 онд анх удаа Америкийн Монголчуудын амьдралын түүхээс ном болж хойч үедээ хадгалагдан үлдэх хэрэгтэй, бидний түүхийн нэг хэсэг энэ номд бий юм хэмээн бодож билээ. “Манайхан Америкт” номоо хэвлүүлэх гээд Саруул имэйл бичиж байх 2009 онд бодол мөрөөдөл минь итгэл үнэмшил болж билээ. Эдүгээ ингээд хоёр найзтайгаа хамтарч, гар нийлж ийн Америкийн Монголчуудын амьдралын хэсгээс бүр тодруулбал хөлбөмбөгийнхний сэтгэл зүтгэл, хөдөлмөр амжилтыг өгүүлэн сэтгүүлч Л.Болормаагийн өгүүлсэнчлэн “дэлхийн хэмжээнд сэтгэж, бусдын энд хүрчих бас нэгэн алхам” хийж буйг минь хүлээн авна уу?

ЭС-1011 миникомпьютер, Apple Machintosh болон IBM Personal System/2 компьютертэй танилцсан минь

Есдүгээр ангийн сүүлийн хагаст мэргэжлийн хичээлээр хүрээлэнд аялснаас хойш аравдугаар ангийн хоёрдугаар улирал дундаа ортол өөрөө мэдэлгүйгээр тооцоолох техникийн хойноос чамгүй гүйсэн байдаг юм. Мэргэжлийн хичээлийн, дадлагын ажлын болон Пионер компьютерийн талаар өмнө өгүүлсэн билээ. Мөн үүнтэй ойролцоо цаг хугацаанд хамаатан садны болон аав ээжийн танилуудын тус дэмээр чамгүй олон байгууллагын компьютерийг үзэж, товчдоо эх орныхоо компьютержилтийн нэгэн үеийн хөгжлийн талаар дурсах зүйл багагүй хуримтлуулжээ.

Улаан бар жилийн сар шинээр өвөөд золгохоор Чинбат ахынхан ирэх үед би гэртээ байж таарлаа. Чинбаа ахын эхнэр Хишгээ эгч Улсын төлөвлөгөөний комиссын тооцоолох техник дээр ажилладаг байсан бөгөөд тэр жил Материал техникийн улсын хангамжийн хороонд шилжсэн, одоо миникомпьютер дээр ажилладаг болсон гэж байна. Өвөө эгчээс “Хүүхдэд аргалаад барааг нь харуулчихаж болох уу, тэрийгээ” хэмээн асууж, зөвшөөрсөн хариу аваад надад “За эгчийнхээ ажил дээгүүр очиж тэр шинэ Унгар машиныг нь үз, зөвхөн орос гэлтгүй газар газрын элдвийг олон талаас нь зэрэгцүүлэн үзэж харж юу нь хаагуураа илүүг олж сураарай” гэлээ. Ингээд бага тойруу, шилэн дэлгүүрийн өмнө байрлах ажлын газрын хоёр давхрын хоолойд олон жижиг ногоон дөрвөлжөөс тогтох тусгай шалтай танхимд ЕС-1011 миникомпьютертэй танилцаж билээ. Мөн Улсын төлөвлөгөөний комиссын ЭВМ тэнд байлаа.

Сар шинээс хойш овоо хэд хоноод нагац ах Сүхээ ирлээ. Аавдаа оройхон ирж золгож байгаа нь гадаадад томилолтоор ажилласнаас тэр. Хөрөнгөтөн орнуудтай тун бага хэмжээгээр худалдаа хийж эхэлсэн, хамгийн гол нь шинэ технологийн зүйлс авч байгаа, цаанаас нь тавих хориг саадаас болоод маш өндөр өртөгтэй ирж байгаа гэх мэтээр Монгол Улсын гадаад худалдааны байдал болон бусад олон зүйлээр ярилцлаа. Миний хамгийн сонирхол татсан хэсэг нь компьютер олноор худалдаж авсан, удахгүй бүх яамдад өгнө. Яам бүр тооцоолох төвтэй болно гэлээ. Хүүхэд залуусыг олноор гадаадад сургах юм хэмээсэн нь ээжид их таалагдаж, “Ямар мэргэжлээр сурвал тэнд чинь ажилладаг юм, инженер үү?” гэж асуув. Эндээс надад АСУ - автоматизированная система управления буюу удирдлагын автоматжуулсан систем гэсэн нэр томьёо санаанд тогтож үлдсэн юм.


Хаврын нэгэн орой, гуравдугаар улирлын дүн гарах дөхөж байхад аав “Чи жаахан сагсуураад тоогоо оролдохгүй, цагаа тэр компьютер, шатар хоёрт үрээд байна гэнэ үү, гол зүйлдээ анхаарна шүү. Би сая районы багш нарын хурлаар Пүүжээ багштай тааралдаж уулзлаа” гэж яриа хатуухан эхэлсэн боловч, “Тэгээд чи тэр компьютер их сонирхоод байгаа юм уу?” гэж зөөлрөөд “Маргааш хичээл тараад УБИС дээр Данзан багшийнхаа өрөөнд хүрээд ирээрэй. Нөгөө хэдийгээ бүгдийг нь дагуулчхав аа, ганц хоёр нь байхад болно” гэлээ. Нөгөө хэд гэдэг нь манай ангийн олимпиадын гээд оровч гаравч цугтаа арав гаран хүүхдийг хэлж буй юм.

Хичээл тараад нөгөө хэдээсээ “Цуг явах уу?” гэж асуулаа. “Физикийн Данзан багш дээр очих юм бол сонирхолтой зүйл бага дөө, бид Батхишигийнд очиж шатар нүүлээ” гээд цуг явах хүн олдсонгүй. Намайг УБИС-ийн гол байрны хажуугийн нэмэлт шинэ байрны гуравдугаар давхарт очиход аав, Данзан багш, мөн Чойжооваанчиг багш нар сууж байв. Тэд УБИС-ийн нэг ангийнхан бөгөөд төгсөөд аав дунд сургуулийн багш, Данзан багш физикийн тэнхимд, Чойжоо багш математикийн тэнхимд багшаар үлдсэн, үе үе уулздаг найзууд юм. Аав намайг тэнд дууддаг нь Америкаас УБИС-д ирсэн хоёр шинэ компьютерийг үзүүлэх гэсэн ажээ. Ингэж Монголд анх ирсэн Эппл Макинтош компьютертэй танилцсан маань миний үзсэн анхны өнгөт дэлгэцтэй компьютер байлаа. Мөн хулгана хэмээх дагалдах төхөөрөмжтэй тэнд анх танилцсан билээ.


УБИС дээрээс МУИС-д бүр олон, анги дүүрэн америк компьютер ирсэн гэж дуулаад тэндээс гараад шууд гуравдугаар хороолол явлаа. ПТДС-ийн физикийн багш Хэнмэдэх ахынх уруу явж байгаа нь тэр. Мэдэхээ ахынхаар би маш их очдог байлаа. Мэдэхээ ах намайг хар багаас минь харж хандсан, дураараа өссөн миний цор ганц эмээдэг, үгийг нь авдаг байсан нагац эгчтэй минь суусан хүн дээ. Харин тун харамсалтай нь нагац эгч минь хар залуугаараа, хорин тавхан настайдаа, хоёр охин, хайрт ханиа орхиод нөгөө ертөнцөд явчихсан юм. Ахынд очтол ажлаасаа ирээгүй байсан бөгөөд нэлээд хүлээлгэж оройхон ирээд компьютерийн хөгжлийн талаар цаг хэрхэн урсахыг ч анзааралгүй ярилцаад, сүүлчийн автобусаар нэгдүгээр дэлгүүр хүртэл явж амжаад цааш гэрээдээ алхсан явдал санаанаас огт гардаггүй юм.


Тооцоолох техник, мэдээллийн технологи болон тухайн үеийн шинжлэх ухаан техникийн ололтуудын талаар тэгэхэд ёстой нүд нээсэн юм. Хөрөнгөтөн орнууд компьютерийн хөгжлөөр илүү гарсан, бүр энгийн хэрэглээнд нэвтэрсэн, социалист улсуудад КОКОМ гээд хатуу хориг тавьснаас манайд ирж буй компьютерүүд тэнгэрт хадсан үнэтэй байдаг. ЗХУ болон бусад соц орнууд америк, японы системийг хуулбарлаад нэрийг нь сольчихдог. IBM гэдэг нь компьютер хийдэг фирмийн нэр, компьютер үйлдвэрлэгч дэлхийн хамгийн том газар. Минск ЭВМ нь IBM-360 мэйнфрэм системийн хуулбар, Правец нь Эпплийн хуулбар, Эппл компьютерүүдийг Моторолла гэдэг фирмийн микропорцессороор хийдэг. МУИС-д ирсэн нь бол IBM-н Personal System хэмээх Интел фирмийн микропроцессороор хийдэг, хоорондоо огт тохирохгүй, таардаггүй компьютерүүд. Хулгана гээд байгаа төхөөрөмжийг уул нь “өнхрүүш” гэж орчуулмаар байгаа юм гэх мэтээр маш их ойлголт олж авсан билээ.


Улирлын амралтаар Мэдэхээ ах намайг дагуулж МУИС орлоо. Хаалганы өмнө том багана бүхий гол байрны хаалгаар ороод зүүн тийш эргэж нэг давхрын булан руу үүдэндээ нууцлал код бүхий электрон цоожтой, цөмийн физик, электроникийн тэнхимийг зорьж IBM PS компьютерүүдийг үзүүлсэн юм. Энэ нь яамдад ирсэн PC компьютерүүдтэй төстэй, хоорондоо таарч тохирохоор ижил Intel 8088 гэсэн микропроцессороор хийгдсэн, гэхдээ яг ижилхэн бас биш, хооронд нь элдэв төхөөрөмжийг нь сольж болдоггүй. PS гэдэг нь зөвхөн IBM таардаг, тусдаа нэг төрлийн персонал компьютер гэдгийг мэдэж авлаа.

Есдүгээр ангийн мэргэжлийн хичээл

Тээр жил 1985 онд буюу есдүгээр ангийн сурагч байхдаа анхны жижигхээн кодоо бичсэн юм байна. Тэр үед компьютерын програм зохиогч мэргэжилтэй болж мэдээллийн технологитой амьдралаа холбоно гэж санаж явсангүй. Мэдээллийн технологийн тэргүүлэх фронтод зүтгэж сууна гэсэн төсөөлөл бүр байгаагүй боловч амьдрал минь энэ салбартай холбогдоод чамгүй хугацааг элээж дэлхийд тэргүүлэх томоохон компанийн ажилтан болжээ. Ингээд хүүхэд наснаасаа хэрхэн компьютертой холбогдож, яагаад мэдээллийн технологийн мэргэжил сонгож, хаана хэрхэн юунд суралцаж, төгсөөд эх орондоо юуг бүтээж мэргэжлийнхээ мэдлэг чадвараа гарган ажил амьдралын туршлага хуримтлуулж улмаар орчин цагийн хамгийн хөгжингүй зах зээлд өрсөлдөх, даяарчлагдсан өнөө цагийн шилдэг бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний хэсгээс үзүүлэх болсон талаар өөрийн чадах ядахын хэмжээнд хэдэн өгүүлбэр холбов.

Эхний бүлгээс зарим хэсгийг толилуулж уншигч таны үнэт саналыг авахаар шийдэв. Нэгдүгээр бүлгээр хүүхэд насны үеийн дурсгалтай явдлыг өгүүлэхээс гадна мэдээллийн технологи, компьютерын эргэн тойрон тухайн үед Монголд юу болж, ямар үйл явдлыг бибээр өөрийн нүдээр харж, чихээр сонсож, гараар барьж буюу бяцхан амьд гэрч болсон талаар өгүүлэхийг хичээв. Энэхүү бүлгийг редакторлаж өгсөн М.Саруул-Эрдэнэ докторт талархал илэрхийлэх хэрэгтэй.

Есдүгээр ангийн мэргэжлийн хичээл


Анх есдүгээр ангид байхад мэргэжлийн хичээлээр тооцоолон бодох электрон машин гээч зүйл үзэх болж билээ. Одоогийнхоор бол мэдээлэлзүйн хичээл юм. Тэр үед дунд сургуульд ийм хичээл ордоггүй байж. Лаборатори гэх манай сургуулийн тооны хэмээх есдүгээр ангиудын хүүхдүүдийн талд нь заадаг байсан болов уу. Тодруулбал, намайг есөд байх жил манай ангийн тэн хагасаас бусад хүүхдэд олдоогүй боломж гэх үү дээ.


Шинжлэх ухааны академийн физик математикийн хүрээлэнгээс Цэрэнбат багш ирж, бидэнд энэ хичээлийг заасан юм. Тухайн үед дөрвөн улирлаар дүн гардаг байж, харин мэргэжлийн хичээлийг хагас жилээр дүгнэнэ. Эхний хагаст бид алгоритмын тухай үзсэн. Баахан блок схем зурахаас эхэлсэн дээ. Шугам зургийн хичээл ч юм шиг, ноднин жил нь Ламжав багшийн ордог байсан логикийн хичээлтэй ч холбоотой юм шиг... нэг л сайтар ухаарахгүй, эхэндээ жаал сонирхолгүй мэт санагдана. Гэтэл тооны дээд ангийнхан болохоор тэгж байгаад гоё болно оо, үнэн сонирхолтой гэх.

Удалгүй ч хичээл нээрээ сонирхолтой болоод ирлээ. Элементар математикийн сонгодог аргуудаас их өөр сэтгэхүйгээр бодлого бодож байгаа нь бүр ч их таалагдана. Тэр үед автобусанд зургаан оронтой дугаар бүхий билет өгдөг байлаа. Тэгээд эхний гурван оронгийн нийлбэр дараагийн гурван оронгийн нийлбэртэй тэнцүү байвал азтай билет гэдэг байсан юм. Нэгэн удаа бүх боломжит азтай билетийн тоог олох блок схем зурж, алгоритм зохиосон бодлого бодсон маань санаанд хамгийн тод үлдсэн жишээ болжээ. Бид бодлогоо уралдаж боддог байсан учраас би ч тэр дор нь зургаан давхар цикл хийгээд тоолчих блок схем зурж, багшаа бэлэн гээд үзүүлэв. Багш инээгээд бодолт нь зөв л дөө, гэхдээ яг энэ алгоритмаар бодвол өчнөөн удаан юм болно, тэгээд ч машины нөөц хүрэхгүй гэлээ. Яагаад? Юун нөөц хүрэхгүй гэж, электрон тооцоолох машин чинь санаанд багтахгүй их тоо тооцоолдог гээ биз дээ гэтэл инээгээд "За, за, одоо доо бол чиний зөв. Гэхдээ хэл үзээд код бичээд ирэхээр аяндаа ойлгоно. Бодлогоо чи хамгийн түрүүнд бодсон" гэдэг юм. Манай ангийн Сайнбаяр харин хамгийн сайн шийдлийн алгоритм зохиож билээ. Дараа нь квадрат тэгшитгэл боддог алгоритм бичлээ, тэрийг харин ёстой хамгийн түрүүнд элдэв засваргүйгээр хийсэн дээ.


Цэрэнбат багш үе үе томилолтоор гадаад явна. Тэр үед нь манай өмнөх тооны ангид орж байсан Даваасүрэн багш орлоно. Даваасүрэн багш өмнөх жилүүдэд Фортран хэл заадаг байсан, гэхдээ та нарт багш чинь ирээд Бэйсик хэл заана хэмээнэ. Тухайн үед би орос хэлэндээ ёстой таг, Люба багшийн үйлийг үздэг байлаа. Мөн монгол хэлний хичээлдээ тааруухан, Пунцаг багшийн аргыг бардаг нэгэн байж. Иймд бас нэг шинэ хэл үзнэ гэхээр нэг л хулгах талдаа.

Инженерийн ухаантай холбоотой зарим нэгэн сонирхолтой бодлогууд - хоёр

Оюутан байхад Анатолий Иванович Купрюхин гээд шар сахалтай, туранхай, гүн цэнхэр нүдээ түргэн түргэн эргэлдүүлсэн, хошин шогийн өргөн мэдрэмжтэй, даалгавараа хийгээгүй хэрнээ худлаа хариулж "бууддаг" оюутныг ихэд элэглэн шоолж хашраадаг, настайвтар багш бидэнд “ОНИ и УИР” гэдэг хичээл ордог байв. Орчуулбал эрдэм шинжилгээний судалгааны үндэс болон сургалтын судалгааны ажил гэх хичээл. Үздэг ярьдаг зүйл нь хэрхэн шинийг санаачлах вэ, патент яаж бий болох вэ, шинэ санаа яаж төрдөг вэ, технологи хэрхэн төрдөг вэ гэх мэт өнөөгийн ойлголтоор бол инноваци хэрхэн хийх вэ маягийн асуудал байж. Тухайн үед ШБОС (шинэ бүтээл оновчтой санал) гэж газар авсан ойлголт байв, үүнийг хэрхэн хийх, яаж хэрэгжүүлэх талаар их ярьдаг байв.

Хамгийн гол нь айхтар сүрхий бодлогууд бодуулна. Тогтсон томьёо, нэгдсэн арга барилаар бодох арга үгүй, сэтгэхүйн, бүтээлч сэтгэлгээний талын бодлогууд бодуулна. 1960 оны Пионерская правда дээр ийм бодлого байлаа гэж ирээд даалгавар өгнө. Ер нь тэр 60-аад онд Зөвлөлтийн шинжлэх ухаан сүрхий ахиж, математик, физик, сансар судлал гээд олон салбарт тэргүүлэх болсон нь тэр үеийн хүүхдийн сонинд тусгалаа олсон хэрэг биз ээ.

Wired сэтгүүлийг үүсгэн байгуулалцсан сэтгүүлч Кэвины бичсэн “Технологи юу хүсэж байна” номын хэдэн хуудас эргүүлж суугаад ЗХУ-н шинжлэх ухааны хөгжлийг АНУ-н технологийн хөгжилтэй, оросын академик боловсролын системийг америкийн бүтээлч сэтгэлгээний системтэй харьцуулсан хэсгийг амтархан уншаад цахим өртөөгөөр товч имэйл бичээдэхсэн нь овоо хэдэн хариу авсан хэлэлцүүлэг болсон бөгөөд Купрюхин багшийн хичээлийн талаар олон дурдатхал буцаан төрүүлж билээ.

Өнгөрсөн зун “ОНИ и УИР” хичээлийн лекцийн дэвтрийн хэдэн хуудсыг эргүүлж сонирхон сууж овоо хэдэн бодлого даалгаврыг эргэн харж ижил төстэй хэд хэдэн тохиолдол гарснаас үүдэн хэдэн зүйл энд өгүүлсү.

“Аюулаас хамгаалахын чекист их ухаалаг, хүнд гэмт хэрэгтнийг мөрдсөөр вокзалын тээш хадгаламжийн хайрцагт юм нуусныг олж мэдлээ. Ингээд хайрцгийн түлхүүр кодыг 1242 хэмээн тайлж уншаад нээсэнгүй, яагаад?” гэсэн бодлого даалгаварт өгч хариуг нь бид бодож олж дөнгөлгүй хэдэн долоо хонож билээ. Асуудлыг гол нь бодлогын тавил агуулга буюу хулгайчид бус өгөгдсөн тооны математик гаргалгаа зүй тогтолд бус шүү, та нар өөрөөр сэтгэ гэж нэмэлт тодруулга авч байж бодож билээ.

Гэтэл саяхан “White collar” гэх ТВ олон ангит цуврал үзэхээр суутал хамгийн эхэнд холбооны мөрдөн байцаах товчооныхон нууц сейф онгойлгохоор оролдож байтал код нь 629 гэж гараад сэйфийг нээхийн өмнө тусгай агент “битгий онгойлго” хэмээн хашгирсан ч нөгөө хэд дуулалгүй нээж бөмбөг дэлбэрдэг. 629 гэдэг чинь fbi гэсэн үг, биднийг ирнэ гэж мэдэж бэлтгэсэн байна хэмээн мань хүн тайлбарладаг нь цагаан толгойн дарааллаар F зургаа дахь, B хоёрдох, I нь ес дэх үсэг бөгөөд ОНИиУИР-н бодлогын хариутай санаа ижил юм. К нь цагаан толгойн 12, Г нь 4, Б нь 2 дох үсгүүд бөлгөө.

Лекцийн дэвтэрт байсан бидний бодож чадахгүй удсан бас нэгэн бодлого анхаарал татсан нь яг ижил санаа Поундстоны “Гүүглд ажиллах ухаан танд бий юу” номын нэгэн бодлогод гарсан байв. Багшийн даалгавар “ППП, ППК, ПКК, ПП, ... дараагийнх ямар дараалал вэ?” гэж байсан бөгөөд Гүүглийн техникийн ажилтан шалгаруулах бодлого “SSS, SCC, C, ... дараагийнх нь юу вэ?” гэж байв. 60-аад оны Оросын Пионерийн үнэн сонин хуулсан уу, 89 оны Купрюхин багш өөрчилсөн үү, тэрбумтан болж хөлжих ухаантай Стэнфордын оюутнууд сэтгэсэн үү гэдгийг үл өгүүлээд бодолтыг харвал П,К,S,C тус бүр прямой, кривой, straight, curve гэсэн үгнүүдийн товчлол бөгөөд монголчилбол шулуун, гүдгэр гэсэн утгатай бөгөөд А үсэг гурван шулуун, Б үсэг хоёр шулуун нэг гүдгэр, В үсэг шулуун, хоёр гүдгэр, Г үсэг хоёр шулуун шугамаар тус тус тэмдэглэгдэх тул дараагийн үсэг Д буюу таван зураас буюу ППППП бол багшийн бодлогын хариу, ABC гээд D буюу SC нь Гүүглийн бодлогын хариу байлаа.

Уямж зохиогч шалгаруулж авах ярилцлагуудад оролцох даалгавартай болж ярилцлагын талаар болон бодуулдаг бодлогуудтай зууралдсан тул хэдэн ном эргүүлж төрсөн санаануудаас энэхүү бичлэгийг хийв. Өмнө өгүүлсэн сүүлчийн бодлогын кирилл үсгийн дараалалтай бодлогыг англи үгийн тэмдэглэгээгээр илэрхийлж жиргээгээр бодуулсанд цөөнгүй жиргээч гоё бодолтууд хийж хариу өгсөн бөлгөө.

Инженерийн ухаантай холбоотой зарим нэгэн сонирхолтой бодлогууд - нэг

Арван жилийн хүүхэд байхдаа математик, логик болон шатрын бодлогуудад хамаг ухаанаа тавьдаг байж билээ, заримдаа бас энд тэндээс санаа харж байгаад өөрөө бодлого зохион оо. Анх намайг хоёрдугаар ангид байхад аав дөрөвдүгээр ангийн математикийн номын арын хуудаснаас, хүн бүрийн сайн мэдэх нэгэн бодлого бодуулсан нь санаанаас гардаггүй бөгөөд өдгөө хүүхэд багачуулд үе үе хэлж бодуулдаг юм.

“Тахиа туулай нийлээд 49, тэдний хөл яг 100. Хэдэн тахиа хэдэн туулай байсан бэ?” гэх энэ бодлогыг тухайн үед наймтай байсан би бодож чадахгүй бараг жил гаран болж билээ.

Гуравдугаар ангид орох зуны амралт яг дуусахын алдад нэг өглөө зориуд сууж байгаад 1 тахиа байж болох уу, 2 бол яах бол, 3 бол гэх мэтээр залхууралгүй алхам алхмаар тоо тавьж туршиж үзээд хариуг олоод ямар их баярлаж билээ дээ. Аав “яаж бодов” гээд “Хм, тун ядарсан арга, за гэхдээ зөв хариу гаргаж, болж байна. Стандарт бусаар сэтгэж сурна аа, хөө” гэж хэлж билээ. Уг ядарсан аргыг өдгөө бодоход муугүй компьютерчин (тэр үед юун компьютер гэж мэдэх, түүний сураг ажигч үгүй байлаа) болох сэтгэлгээ, хамгийн багаас эхлээд алхам алхмаар шалгах алгоритм талын зүйл санаанд буусан байжээ.

Энэ явдлаас хойш хэдэн жилийн дараа хоёр үл мэдэгдэгчтэй тэгшитгэл үзсэн оройдоо гэртээ ирээд нөгөө бодлогоо ямар амархан бодож болохыг, 4x+2y=100, x+y=49 гэж систем зохиогоод тэр дороо хариуг олоод аавд үзүүлтэл “дөрөвдүгээр ангид систем тэгшитгэл үздэггүй биз дээ, том арга хэрэглээд шараа юм” гээд “стандарт бусаар сэтгэж сур” даалгавраа дахин өгч, Д.Уртнасан ахынхаа өгсөн Бартеневын “Алгебрын стандарт бус бодлогууд” номоос битгий сал гэж билээ.

Хожим нэгдүгээр сургуулийн тооны сонгон ангид ороход ангийн багш Д.Пүрэвдорж хамгийн эхний хичээлээс дөрөвдүгээр ангийн хүндэвтэр бодлогууд улмаар тавдугаар ангийн сурах бичгийн хүндэвтэр гэрийн даалгаварт өгч, ангид нөгөө Бартэнэвийн номыг үзэж эхэлсэн дээ. Анхны хичээлүүдийн нэг дээр багш даалгавар шалгах болж, хүүхдүүдийг нэг нэгээр дуудаж эхлэв. Тэгээд миний нэрийг багш дуудан “За самбарт гар, дэвтрээ орхиод номоо бариад гараад ир, гэртээ хийснээ хуулах хэрэггүй, самбарт дахиад бодчих” гэж байна. Угаасаа даалгаврын бодлогуудаа бодоогүй, номоо ч сөхөж үзээгүй бибээр сандарсандаа даалгавраа хийсэн гээд худлаа хэлж орхисон тул дэвтрээ бариад ир гээгүйд баярлаад самбарт хүрэх замдаа бодох бодлогын дугаарыг амандаа үглэсээр номын хуудсаа нээтэл нөгөө алдарт, өмнө өгүүлсэн бодлого байдаг байгаа.

Багш “нөхөр минь, тэгшитгэл зохиохгүй шүү” гэж байна. Самбарт гараад би шууд хариуг нь биччихлээ, яаж бодсон юм тайлбарла гэхээр нь ямар нөгөө хар багийнхаа алхам алхмаар шалгаснаа хэлэлтэй биш, ар дагзаа илээд инээх зуур гялс нэг бодол харвасан мэт орж ирлээ. “Тавиас олон тахиа байх боломж үгүй, хөлийн тоо давчихна (51x2=102), 50 тахиа бас мэдээж байж болохгүй, нийтдээ 49 амьтан байгаа. Тэг гэдэг чинь тоо, тэгэхлээр тэг туулай буюу туулай огт байхгүйгээр 49 тахиа гэвэл нийт хөлийн тоо дутна. 48 шувуу, 1 тахиа яг таарч байгаа, үүнээс цааш тахиа цөөрөх тутам хоёр хөл хасагдана, нийт дүн тогтмол тул туулайн тоо өсөх хэрэгтэй бөгөөд туулай өсөх тутам хөлийн тоо дөрвөөр нэмэгдэнэ. Тодруулбал, хоёр хөл хасагдаж дөрвөн хөл нэмэгдэх буюу дүндээ хөлийн тоо хоёроор өснө. Ингэхээр нийт хөлийн дүн 100с дандаа өснө гэсэн үг. Өөр шийдэл байхгүй” гээд туучихлаа. Хамгийн товч бөгөөд гүйцэд сайн бодолт гэсэн үнэлгээ онц дүнтэйгээр авсан энэ бодолт өдгөө харахад хамгийн анхны болхи аргын ижлээр компьютерын програмчлал, инженерийн сэтгэлгээ, хязгаарын дээрээс нэг нэгээр бууж шалгах алгоритмын талын шийдэл санаад буусан байжээ.

Ойрын үед уямж зохиогч шалгаруулж авах ярилцлагуудад оролцох даалгавартай болж ярилцлагын талаар болон бодуулдаг бодлогуудтай зууралдсан тул хүүхэд насны явдал санаанд бууж энэхүү бичлэгийг хийв. Бид яг одоогоороо амьдарч буй хэдийч өнгөрсөн үетэйгээ үргэлж холбоотой, зарим зүйл ялимгүй өөрөөр дахин давтагдаж байдаг ажээ. Мэдээж миний бичсэн энэ явдлууд миний үеийнхэнд болон бусдад тохиолдсон биз, энд дурдсан бодлогыг олон хүн мэдэх санаж буй биз, сонин биш байж болох, гэхдээ нэг ингээд бичээд үлдээчих надад бас сонин байлаа.

Ярилцлагатай холбон бас нэгэн зүйл өгүүлэхэд ярилцагч нэгнээр дээрх бодлогыг бодуулахад шууд тэгшитгэл зохиогоод бодчихвол тэр хүнээ ухаалаг, академик талын стандарт сэтгэлгээтэй, ажлын сайн хийж чадах (intellegent, smart) хүн маягаар дүгнэнэ. Хэрэв тэгшитгэлгүйгээр бодож байвал сэтгэн бодох чадвар сайтай, бүтээлч сэтгэлгээний (creativity) тал илүүтэй хөгжсөн хүн байх гэсэн таамаг дэвшүүлдэг ажээ.