Энтрэпрэнур болон инновац хичээл

МУИС-ийн Мэдээллийн Технологийн Сургуулийн оюутнуудад Энтрэпрэнур болон инновац хичээлийг онлайнаар зааж эхэллээ. Эхний танилцуулах хичээлдээ ярьсан, хичээл яагаад заах болсноо блогтоо бичлэг болгоё.

Оюутан цагтаа сайн бизнес эрхлэгч болж чаддаг уу?

• Бэйсик оролддог оюутан гэнэт ДОС-той зууралдаад сургуулиа орхисон. Одоо тэр entrepreneur хэн, venture ямар нэртэй билээ – бүгд андахгүй.
• Хоёр оюутан сургуулийн серверийн ачааллыг хэтрүүлээд төслөө гадагш нь зөөх асуудал тулгарч байж, entrepreneurs хэнүүс, ажил нь ямар venture – одоо бүгд андахгүй.
• Дотуур байрнаас эхэлсэн оюутнуудын санаа миллиард хүнд хүрч, технологи, санхүү, улс төрийн хувьсгал хийсэн entrepreneur, venture хэн юу билээ – бүгд андахгүй.

Майкрософтын Билл Гэйтс, Гүүглийн Сергей Брин, Лари Пэйж, Фэйсбүүкийн Марк Зюкэрбэрг нарыг жишээлчихлээ, харин өдгөө Монгол оюутан entrepreneur болох venture санаатайгаар МУИС-МТС дотор “зүгээр алхаад” явж байж яагаад болохгүй гэж ...

Энтрэпрэнуршипийг их сургуулиуд заадаггүй гэж үү?

Цахим Өртөө холбооны хэлэлцүүлгээр мэдээлэл холбооны технологи, Силикон Ваалий, энтрэпренур гэж их ярилцдаг. Тэгээд энтрэпренур талаар манай их дээд сургуулиуд хичээл заахгүй байна гэсэн яриа жилийн өмнө гарлаа. Үнэхээр бид заадаггүй гэж үү? Би хувьдаа заадаг гэж санасан, магадгүй яг энэ энтрэпренуршип нэр томьёог хэрэглэдэггүй байх. Гэхдээ энд нэг “но” байгаа юм. Монгол улс хэрэгцээнээсээ олон мэргэжилтэн бэлтгэж байна, дэндүү их оюутантай байна гэсэн шүүмж би маш олон удаа дуулж байсан. Миний хувийн бодлоор бол энэ шүүмж биш, энэ муу биш харин ийм байх хэрэгтэй. Тэгээд ажлын байрнаас олон оюутан төгсөөд ирэхээр юу үүсэх вэ? Нэгд тэр цөөхөн ажлын байранд өрсөлдөөн ихэснэ, дагаад тэнд ажиллаж буй хүн чанаржина. За энэ бол өөр ойлголт, харин нөгөө ажлын байргүй үлдсэн төгсөгчид яах вэ? Гологдогсод болоод лааз өшиглөөд эсвэл шүүмжлээд явах уу? Үгүй, тэдэнд ажлын байр олдоогүй бол өөрсдөө бий болгох чадвартай байх хэрэгтэй юм. Энд энэ энтрэпренур сэтгэлгээ хэрэг болно. Гэтэл манай сургалт өнөөдөр ингэхгүй байх шиг, харамсалтай нь.

Энэ бол нэг талаас, харин нөгөө талаас нь харвал оюутан болж хамаг цагаа алдаад, дээр нь сургалтын төлбөрт төлөөд төгссөний дараа ажилд ороод гайгүй хангалттай сайн цалин авч болох ч тэр авсан нь өнөө маргаашаа, урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөх байдлаар таарчих нь олон. Нийгмийн хөгжилд оруулах даацтай зүйл хэдийд хийх вэ? Магадгүй Билл Гэйтс шиг сургуулиа зоригтой орхих уу? ПэйПолыг үүсгэсэн, Фэйсбүүкийн анхдагчдын нэг Пэтэр Тиэл “20 under 20” гэдэг тус бүр зуун мянган долларын дэмжлэг бүхий энтрэпренуршипийн хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. ЭмАйТи, Стэнфорд, Харвардын оюутнууд хүртэл өрсөлдөөд ялсан нь сургуулиа орхиод уг грантаар энтрэпренурэр болж эхэлдэг.

Энтрэпренуршипийг зааж болно гэж бодохгүй байна уу?

Сонирхолтой асуулт байгаа биз. Зааж болдог байсан бол төгссөн оюутнуудыг дэмжих нь дээр байх, Пэтэр Тиэлийн хувьд. Билл Гэйтс бас Харвардыг орхихгүй байсан гэмээр. Миний энэ заах гэж байгаа хичээл хэрэггүй ч юм шиг, тийм үү?

Үнэндээ бол яг тодорхой нэг зам, ингэдэг юм гэсэн тогтсон томьёог бол зааж чадахгүй. Гэхдээ ганцхан тэмүүлэл байгаад амжилт бас олохгүй гэдэг дээ. Бага хүүхдэд чи том болоод баян алдартай хүн болно оо гэж хэлж байгаа шиг их харьцангуй зүйл. Хамгийн гол нь motivation буюу сэдэлт, идэвхжүүлэх урамшуулал их чухал.

Чамд ямар нэг шийдвэрлэх асуудал тулгарна, түүнийгээ шийдэх явцдаа энтрэпренур болдог гэж баруун үзэх юм билээ. Ингэхээр энэ асуудал шийдэх явц, арга замуудыг жаахан заах гэж оролдвол болмоор санагдаад энэхүү хичээлийг эхлүүлэхээр зорьсон билээ.

Эхний хориод оюутан та бүхнийг чухам яг юу уг онлайн хичээлд суулгаж байна вэ?

Та хэд энэ хичээлийг сонгохдоо мэдээж энтрэпренуршипт суралцах гэж маш их passionate буюу хүсэл тэмүүлэлд автсан байгаа байх. Та бүхнийг уншиж судлах маш их зүйл хүлээж байна. Тэгээд түүнийг эргүүлж надад ярих, бичих бол сонин биш. Харин тэндээс санаа авч, улс эх орноо яаж хөгжүүлэх, дэлхийг хэрхэн илүү сайн орчин болгох, ажил дээр гараад юуг өөрчилж манлайлах зэргээр өвөрмөц, тодорхой шинэ санаа сэдэж, төстэй Монгол жишээ гаргаж түүнийгээ бодит мэдээллээр тодруулж, бүтээлч санаачлалтай сэтгэж буюу өөрийн бүтээгдэхүүн болгох цаас бичгэн даалгаврууд хүлээж байгаа шүү. Тодруулбал, барууны оюутнуудын үздэг ном, судалдаг хичээлийн хөтөлбөрөөр та бүхэн өөрсдөө бүтээл гаргах зорилго энэ хичээлд суулгаж буй юмаа.

Энэ хичээл үр дүнтэй гэдгийг яаж мэдэх вэ?

Аливаа зүйл эхэндээ маш хүнд байдаг. Ялангуяа энэ шинэ хичээл. Багшилж байгаа би гэхэд зуны амралт болон ажил амьдралын шугамаар цөөн хоног ирдгийг эс тооцвол 12 илүү жил Монголдоо байгаагүй. Тэгэхлээр магадгүй Монголоороо тааруухан ярьж хэлж магад. Та бүхэнд цоо шинэ хичээл, тэгээд гол нь унших судлах дийлэнх материал гадаад хэл дээр гэх мэтээр хүндрэл бий. Эхний даваагаа давчихвал ер нь болдог дөө.

Олдсон маш бага хугацаанд эсвэл их нарийсган заасан нөхцөл зэрэг нь бодит инновацийн чухал үзүүлэлт байдаггүй гэж энд үздэг. 5, 20 сарын дараа, 3 жилийн хожим юу болохыг бид тааж мэргэлэхгүй, гэхдээ тодорхой хэмжээний эрсдэл үүрээд нэг иймэрхүү дүр зурагт хүрнэ ээ гэсэн зорилготой болж болно шүү дээ. Миний хувьд заримдаа тодорхой эрсдэл үүрч тодорхой санаа төрсөн үе зөндөө байдаг. Санаа бол ямар ч орчинд хэзээ ч төрж болдог. Хүмүүс надаас танд яаж АйБиЭм дэвэлопэр болох санаа хэзээ хаана төрсөн бэ, 400 гаран сервэрийг алсаас удирдаад унагахгүй ажиллуулах галзуу санаа яаж төрсөн бол, үндсэн ажлынхаа хажуугаар хувийн жижиг бизнес оролдох санаа хэрхэн бий болсон гэх мэт олон асуулт асуудаг. Энэ бүгд тодорхой эрсдэл дагуулж төрсөн, түүнийг тэгээд эрсдэлээ үүрээд зүтгэсэн байдаг. Энэ бүгдээс бий болсон туршлага маань бас та бүхэнд хүрч тэндээс олсон санаагаараа та нар бас тодорхой амжилтад хүрчихсэн байхаар л энэ хичээлийн үр дүн бас гарах байх, тийм үү? Цөмөөрөө цугтаа хичээцгээнэ ээ.

Үнэхээр яг зорьсон зорилго байхгүй гэж үү?

Хичээлийн үр дүнгийн талаар өгүүлэхдээ ийм зорилгод хүрнэ гэж лав би дурьдсангүй. Мөн аливаа үйл ажиллагааг эхлэхэд хамгийн түрүүнд ямар зорилго байна вэ гэж асуудаг тогтсон барилыг мөн эвдээд зорилго дурьдалгүй тойрсоор үр дүнг ялимгүй дурсан өдий хүрчихлээ. Үнэхээр ямар нэг тодорхой зорилго байхгүй гэж үү?

Бүх оюутан сурах ёстой зүйлээ бүгдийг олж эзэмшээд зогсохгүй цаашид амьдрал дээр хэрэгжүүлэх нь мэдээж миний хүсэл мөрөөдөл, гэхдээ хамгийн гол нь урт удаан хугацааны нөхөрлөл, итгэлцэл, харилцаа холбоо, танилын хүрээ үүсгэн бий болгосноор аливаа хийсэн ажил, үйлчилгээ, бүтээгдэхүүн, төсөл өндөр үнэлгээтэй хэвээр байдаг билээ.

Хэдэн жижиг, дунд бизнест хөрөнгө оруулагчаар, мөн зөвлөхөөр оролцохдоо би үргэлж их оптимистик буюу өөдрөг ханддаг. Энэ “оптимизм” бидний, манай хичээлийн фокус буюу гол чиглэл байх болно. Тодруулбал, бидний зорилгын бай нь энэ зоримог, эрсдэл үүрдэг, өөдрөг ханддаг явдалд суралцах юм.

Үнэндээ нас хамаатай байдаг уу?

За нэг ийм сонин асуултаар энэ хичээл төрсөн санаагаа өндөрлөе. Би хувьдаа энтрэпренурэр болчих, инновац төрчих тодорхой заасан нас байхгүй гэж санадаг. Залуу эсвэл хөгшин байх, туршлагатай эсвэл цоо шинэ байх, энэ бол үнэндээ хамаагүй. Ямар ч хүн амьдралынхаа аль ч үед, хэдийд ч энтрэпренурэр болж, эсвэл инновац санаачлан хэрэгжүүлж болно. Хамгийн гол нь санаа төрөх, тэгээд тэрийгээ бизнес болгон эдийн засагжуулж санаачилга, эрсдэл хүлээх чадвар чухал. Тэр үед та өөрийгөө, орчин тойрноо, улс эх орноо, дэлхийг өөрчилж сайжруулж чадна.

Мэдээллийн технологи гэж оюуны өмч, боловсрол бөлгөө

Цахим өртөөгөөр найман сард нэг хэлэлцүүлэг маягаар санаа гаргаж бичсэн зүйлээ эргэж харан блогдохоор шийдэв. Блогтоо юм бичихгүй юм даа гэсэн маш олон имэйл, инстант мэссэж, мөн жиргээний ДМ ирлээ, нээрээ үнэхээр блогдох завгүй, амьдрал өрнөсөөр ...

. . .

Сайн байцгаана уу, өртөөчид

Зарим нь өртөөний наадам хийж сайхан салхилангаа барилдаж, зарим нь үгэн барилдаан, үгэн зугаалгыг толгой холбон онлайн наадаж байх шиг. Хэд хоног хөгжилтэй сайхан унших зүйлээр элбэг бас үзэх зураг хөргөөр баян байна. Ингээд өмнө өртөөгөөр уншиж байсан зүйлтэй холбоотой биччихье хэмээн бодсон мэдээллийн технологийн талаар ганц хоёр зүйл дурдсуй.

Мэдээллийн технологи (АйТи) гэхээр хүн бүрд өөр өөр дүр зураг харагддаг байх, мэдээж, Зарим маань энэ бол жаахан юм ш дээ, мэдлэгийн эдийн засгийн дэргэд; би лав тоож ганц энэ сэдвээр дуугардаггүй өргөн олон зүйл хийнэ ээ гэх. Зарим нь үүнийг холбооны салбар мэтээр харах, тэгээд монгол хөгжиж байна аа, тэдэн гар утастай тэнд тэнд өндөр хурд хүрсэн гэх. Зарим нь компьютерээр төсөөлөх, ялангуяа уямж зохиогчдоор дүрслээд, үндэсний гэж юм алга үгүй мөн баларсан салбар шүү, өрсөлдөх чадвар нь хаана байгаа юм бүү мэд хоорондоо учраа ололцмоор юм гэх нэгэн байхад засаг жаал юм хайрлахгүй гаднынхныг илүүд үзээд бяд хэдийгээ нүд үзүүрлээд гэх нь бий. Уул уурхайн салбарын хэмжээнд цалин өгөх боломжгүй гэх нэгэн байхад юу гэж дээ энэ салбарын томчууд чинь уул нь уурхайн акулаас 5-10 дахин том байж илүү олон хүний итгэлийг олж хармааг нь санхүүгийн зах зээлээр хоосолчихдог ш дээ гэх ...

Мэдээж маш олон талаас өргөн их ойлголт бий хэдийч мань өөрийн хардаг өчүүхэн жижиг хэсгүүдийн талаар өртөөчлөе. АйТи гэхээр надад миний хийж буй өдөр тутмын ажил, хоолоо олж идэх болсоор 20 арай хүрэхгүй жил болж буй мэргэжил минь гэж бодогддог. Ингээд хамгийн түрүүнд юу мэдрэгддэг гээч ... өдөржин нүддэг тооцуур лав биш ... өглөө бүр логин хийдэг сүлжээ бас биш ... өдөртөө хэдэн имэйл аваад байдаг өртөө бас арай биш ... үе үе ойрхон нууц үгээ солин хамгаалж сүйд болдог хэдэн төхөөрөмж сиско гээд үргэлж үглэж суудаг үнэ ихтэй хэдэн төмөр бас биш ... өртөөний имэйлээ гадаа гэргүй, ор дэргүй үзчих боломжийг бүрдүүлдэг бас үе үе ээждээ дуугаа хүргэх гар утас, сүлжээ бас бус зүйлсийн хамтаар бас биш ...

Тэгээд юу хамгийн түрүүнд санаанд буудаг гээч ... ОЮУНЫ ӨМЧ гээч зүйл хамгийн түрүүнд бодогддог, мэдрэгддэг юм. Энэ оюуны өмч айти салбарыг хүмүүний хөгжлийн гол хэрэгсэл, мөн мөнгөнөөс дутахгүй хэрэгтэй зүйл болгодог юм. Хүний хийснийг хүлээн зөвшөөр, хулгай зэлгий хийлгүй хүндэтгэж, хэрэглэж ашигласны credit -ээ цагт нь өгч, мөн өөрийнхийгөө хамгаалж байдаг бөлгөө. Ийн хэрэглэсний төлбөрт мөн өөрийнхийгөө бусдад өгсний гээд эдийн засаг талаас нь тоо хөөвөл юун тэр газар ухаж шороо гаргаад металл ялгах, энерги үйлдвэрлэх ... зэрэгцүүлшгүй өгөөжтэй эдийн засаг үүсгэдэг бөлгөө.

Оюуны өмч хаанаас эхэлдэг вэ? Товчхоноор, хүмүүний сэтгэхгүй, үйлдэхүйгээс эхлээд бүх насанд нь дагаж байдаг аж. Эндэх амьдралаас ажиглаж байхад 7-8 настай хүүхэд өөрийн шүлгээ зохиох юм, хүнийхийг хуулахгүй шүү ... 10 хүрээд ирэхээрээ өөрийн нийтлэл маягийн бичлэгүүд бүтээж хүнийхээс ялимгүй санаа авахдаа заавал дурдах юм ... ингээд цаашид оюутан болоод эрдэмтний өндөр босго давчхаад хүний зүйлд дандаа credit өгч өөрийнхөө бүтээлд мөн credit авах юм ... элдэв зүйл бүтээхдээ хүний патентыг төлбөр хийж хэрэглээд өөрийнхөө патентыг мөн сүрхий сайн хамгаалуулах юм ... лиценз элдэв зүйлийг нь хүндэтгэж төлбөр энээ тэрээ цагт нь өгчих, хулгайгаар аваад хэрэглэж болохгүй гэсэн хууль эрх зүйн дээр нь хамгийн гол нь нөгөө ёс зүй совест энээ тэр нь захираад байх юм … За энэ ОӨ ер нь тусдаа сүрхий сэдэв хойно хожим тодруулан нэмж өртөөчлөе.

Үүний дараа АйТи гэхээр боловсрол харагдаад байдаг бөлгөө. Ерөнхий боловсролоос авахуулаад их дээд нь хүртэл эрүүл мэнд, дэд бүтэц, хөдөө аж ахуй ... хамаг мэргэжлийн нарийссан сургалтуудын хамгийн гол хэрэглүүр нь АйТи болжээ. Хүүхдийг бүтээлч, хуулбарладаг биш өөрийн санаагаар сэтгэж өөрийн хувилбарыг бий болгож чадах болгож үндэс суурь энд байгаад буй юм ... за үг олдож үхэр яах нь дараа үргэлжлүүлнэ ээ, хөдөлмөрийн зах зээл, мэргэжилтнүүдийн талаар тэдний тэр өрсөлдөх чадвар гэх мэтээр өөрийн бодлоо бас өгүүлнэ ээ ...

Өртөөчид бас өөрсдийн харж байгаа өнцгийг тайлбарлах биз ээ.

. . .

Өртөөнд бичсэн дээрээ ганц зүйл яг одоо нэмэхэд “Монгол хэзээ хөгжилд хүрэх вэ?” гэвэл оюуны өмчийг эдийн засагжуулж, түүнийг мөнгө болгосон цагт бид хөгжжээ гэнэ дээ.

Тодруулбал,

• монгол бизнесийн нэр хүнд өсөж хөрөнгийн зах зээлээс хэрэгцээт мөнгө босгож чадна гэдэг нь бизнэс брэндинг буюу нэгэн төрлийн ОӨ үнэлэгдэж хүмүүний итгэлийг олж хармааг нь тэмтэрнэ – яг Nasdaq дээрх Apple шиг,
• технологийн патентуудыг монголчууд худалдан авч, бас бий болгон зарж, зээлүүлж, төлбөртэй хэрэглүүлж … яг Google батлагдчихсан 14600 ширхэг, батлуулахаар хэлэлцүүлж буй 6700 ширхэг патентийнх нь төлөө Motorola-г худалдан авч залгиж байгаа шиг,
• айлын лицензийг төлөөд бүтээгдэхүүнийг нь хэрэглэж ашиглаад, бас өөрийнхийгөө үнэлээд бусдад худалдаад … яг Adobe 2010 онд уямжийн лицензээр 3800000000 ам долларын худалдаа хийснээс дутахгүй гүйлгээг 1995 онд байгуулагдсан Интерактив ХХК уямжийн лицензээр гүйцэтгэсэн шиг,
• Монголын ерөнхий боловсролын систем хүүхэд багш нарыг мэдээллийн технологи хэрэглэн ач тусыг нь гаргаад дэлхийн шинэ үетэй энэ зэрэгцэн алхаад – яг ЮНЕСКО-н 21-р зууны боловсролын сангийнхан Cisco, Intel, Microsoft-той хамтарч дэмжлэг аван түншилж байгаа шиг,
• Монголын ууган АйТи-н акул бизнесүүд Мобикомоос эхлээд их дээд сургуулийн эрдэм шинжилгээний судалгааны ажлыг жинтэйхэн дэмжиж шинжлэх ухаан, нийгмийн салбар бүрд инновац хийж – яг IBM сэтгэдэг микросхэм (SyNAPSE) зохион бүтээж нано шинжлэх ухаан, ниюро шинжлэх ухаан, супэр компьютерыг хөгжүүлэхээр 21 сая ам доллар зарцуулсан шиг,
• Монголын АйТи нэг л бизнес Энэржи рэсурсээс 438 дахин их хэмжээний мөнгө олон улсын хөрөнгийн зах зээлээс босгохоор – яг Google 169.84 миллиардыг Rio Trinto 387.60 саяын хөрөнгө босгосон байгаа шиг

ийм л болбол бид хөгжингүй улсын эгнээнд баталгаатай орлоо гэсэн үг биз ээ.

Мэдээллийн аюулгүй байдал vs. Мэдээллийн эх сурвалжаа хамгаалах

“Мэдээллийн аюулгүй байдал болон мэдээллийн эх сурвалжаа хамгаалах талаар таны бодол юу вэ, алийг нь илүүд үзэх вэ, яагаад?” гэсэн асуулт өмнө тавьсан билээ. Жиргээчид сүрхий олон хариу ирүүлээгүй, цахим өртөөчид мөн эргэцүүлж байх шиг. Хүлээж тэсэлгүй юутай ч өөрийн бодол саналаа илэрхийлж байхаар шийдэв.

Мэдээллийн аюулгүй байдал сэдэвтэй онол практикийн бага хурал Төрийн ордонд болж, УИХ-н веб хуудсанд илтгэлүүдийн товчлол нийтлэгдсэнийг хараад энэ талаар бодож эхэлсэн талтай. Сэтгүүлч Д.Цэрэнжав ахын ажиглагч блогтоо дурдсанаар бага хурлыг Тагнуулын ерөнхий газрын дарга Р.Болд мэдээллийн хадгалалт, хамгаалалт бол ерөнхийдөө цахим орчин болсон хэмээн эхлүүлжээ. Уг хурлын илтгэлүүд үнэхээр мэдээлэл холбооны технологийн зүйлс байв. Илтгэгчдийн дийлэнх нь төрийн байгууллагуудын төлөөлөгчид харагдсан. Эндээс Монголын мэдээллийн аюулгүй байдал төртэй их холбоотой юм гэсэн санаа төрлөө. Мөн энэ чиглэлийн хууль санаачилж, барууны орнуудын энэ чиглэлийн стандарт байгууллага CERT-г төрийн мэдэлд бий болгох санаачилга бий юм байна хэмээн ойлгов. Буруу ч юу байх вэ, тийм туршлага олон оронд бий. Мэдээллийн технологийн мэргэжлийн хүний хувьд хамгийн гол нь энэ чиглэл эх нутагт яг одоо идэвхтэй хэлэлцэгдэж анхаарлын төвд байгаад их талархалтай байна.

Мэдээллийн эх сурвалжаа хамгаалах талаар бол мэдээж энэ ойлголт ихэнхдээ сэтгүүл зүйтэй холбогддог. Ойрмогхон Монголын хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төсөл олонтаа яригдсан. Хэвлэлийн консул байгуулах талаар нэлээд дурдсан харагдана лээ. Хуулийн энэхүү төсөлд мэдээллийн эх үүсвэрээ хамгаалах талаар зайлшгүй байгаа гэж найдаж байна. Глоб Интернэйшнл ТББ-с мэдээллийн сурвалжаа хамгаалах талаар орчуулж гаргасан сайхан гарын авлага гурван жилийн өмнө үзэж билээ. Эднийхэн дээрх хуулийн төсөлд идэвхтэй оролцогчийн хувьд, бас салбартаа мэргэжлийн мэдлэгтэй хувьд заалтыг тусгаа биз ээ. Одоо хүчин төгөлдөр байгаа хэвлэлийн эрх чөлөөний хуульд энэ заалт байхгүйгээс олон сэтгүүлчид өнөөг хүртэл хохирч ирсэн хэмээн Иргэдийн танхимын хэлэлцүүлэгт яригдаж байсан юм байна. Гэхдээ бас “Нууц эх сурвалжийг хамгаалах улс төрийн хүсэл, зориг алга” ярилцлага Зууны мэдээ сонинд харагдсан.

Уг хоёр ойлголтын талаар Монголын өнөөгийн байдал товчдоо иймэрхүү. Мэргэжлийн улсуудын хүрээнд хэлэлцэгдэж, мэтгэлцээн ид өрнөж буй энэ үед олон нийтийн ойлголт сул болох нь ажиглагдсан. Цахим өртөө холбооны сүлжээгээр лав “энэ хоёрыг харьцуулж болохгүй ш дээ. эсрэг сөргүүлэн харьцуулах боломжгүй” гэх өртөөчид байсан. Жиргээгээр “Мэдээллийн аюулгүй байдал илүү. Ямар ч нөхцөлд суурь хүчин зүйл чухал байлгүй” хэмээсэн байв.

Миний хувьд ингэж харьцуулах шаардлага гарвал мэдээллийн эх сурвалжаа хамгаалах нь илүүтэй жин дарах ёстой гэж санадаг. Учир нь мэдээллийн аюулгүй байдал гэдэг төртэй их холбоотой, ялангуяа төрийн нууцын хэмжээнд хуулиар хамгаалсан байдаг. Энэ мэдээж зөв. Хар хайрцаггүй, нууцгүй төр гэж юу байх билээ. Хэчнээн ил тод, ардчилсан засаглал байлаа ч нууц бол тодорхой хэмжээнд заавал байсан, байдаг, байх ч ёстой. Үүнийгээ хамгаалах хэрэгтэй, хэрэв алдагдвал гоожсон нүхийг олж бөглөхийг хичээх нь ойлгомжтой. Ингэж чадахгүй бол их аюултай, нэг талаас. Манай Монголд төрийн нууц алдагдсан тохиолдол цөөнгүй гарсан. УИХ-н нэр бүхий гишүүн буцаан татагдсан үе ч бий. Нөгөө талаас энэ нууцыг мэдэх албан тушаалгүй сэтгүүлчид, дөрөвдэх засгийнхан эрэн сурвалжлага хийдэг. Тэдэнд ямар нэг замаар мэдээлэл хүрнэ, тэгээд хэвлэл гарна. Ингэхээр нууц задарсан асуудал үүснэ дээ. Хэрэв сэтгүүлч хаа нэгтэйгээс мэдээлэл аваагүй, эх сурвалжгүй байвал нууц хулгайлсан хэрэгт орно. Эх сурвалжтай гээд тэрийгээ хэлчихвэл хожим хэн ч дахин мэдээлэл өгөхгүй, дамжуулахгүй болно. Үр дагавар нь нууц улам их болно, төр улам хүчтэй болно, төр ил тод биш болно, дөрөвдэх засгийн боломж хумигдана, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө бага болно. Улмаар ардчилал алга болно. Ингэхээр мэдээллийн эх сурвалжийг хамгаалах нь мэдээллийн аюулгүй байдлаас илүүтэй чухал юм.

Гэхдээ амьдрал дээр, ардчиллын үлгэр жишээ болсон АНУ-д мэдээллийн эх сурвалжаа хэлээгүйн төлөө хоёр сэтгүүлч шоронд суусан, гарч ирээд тэднийг ажлаар хангах хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Америкт гараагүй явдал хэдхэн жилийн өмнө болсон юм. Шат дараалан олон шүүхээр дамжсаар эцсийн шатанд асуудал дээд шүүхэд хүрч бүх насаараа сонгогддог шүүгч нар мэдээллийн аюулгүй байдлыг илүүтэй гэж үзсэн нь тэр. Мөн энэ нь улсын нууц, үндэсний аюулгүй байдалд хортой, сэтгүүлчид хууль зөрчсөн гэх шийдвэр бөлгөө. Америкийн хуулийн тогтолцоогоор жишиг шийдэл гэсэн ойлголт байдаг бөгөөд хожим ижил төрлийн хэргийг яг ингэж шийднэ гэсэн үг юм. Ийнхүү үндсэндээ үндэсний аюулгүй байдлыг ардчиллаас илүүтэй, мэдээллийн аюулгүй байдлыг эх сурвалжаа хамгаалахаас илүүтэй үзчихлээ гэж дүгнэсэн хэрэг болж билээ.

Америкийн практик жишээ нэг иймэрхүү, харин Монголд эдгээр ойлголтуудыг хэрхэн шийдэх хуулиудыг, тогтолцоог яг одоо хэлэлцэж байна. Иргэд мөн үүнд идэвхтэй, хариуцлагатай хандаж, ялгаа заагийг тодруулж, санал бодлоо хууль боловсруулагчдад хүргэж байх хэрэгтэй юм.

Үндэсний аюулгүй байдал vs. Ардчилал

Хэд хоногийн өмнө гадаадын цөмийн хаягдал Монголд хадгалах тухай сүрхий шуугив. За одоо засгийн газрууд хэвлэл мэдээллийн хооронд тулаан гарна даа хэмээн бодож энэ талаар зарим нэг харьцуулалт хийн бодож үзэв. Гол нь Японы Mainichi, АНУ-н Wall Street Journal гээд мэдээллийн чанартайхан эх сурвалжаас асуудал цацагдсан нь басхүү сэтгүүл зүйн тодорхой зарчим барьж ажилладаг нэр төртэй холбогдоно. Мэдээж нэр холбогдсон улсуудын засгийн газрууд дор нь няцаалт өгнө лээ. Энэхүү болсон үйл явдалтай холбоотойгоор бодож санасан зүйлсээсээ хуваалцахаар шийдэв.

Ухаан нь нэг их мэдэмхийрэгч болох гээд төрийг дөрөв дэх засаглалтай харьцуулаад буй нь энэ. Гэхдээ нэг зүйлийг анхаарахад энэ хэдэн өгүүлбэрийг хэлхэгч нь сэдвийнхээ талаар мэргэжлийн нэгэн биш сонирхогч, зүгээр л энгийн иргэн юм хойно нарийн ширийн дээр нь наана цаанаа бодох нь байх биз ээ.

Ингээд хамгийн түрүүнд “Үндэсний эрх ашиг болон ардчилал - алийг нь илүү чухалчилж үзэх вэ?” хэмээн бодов. Үнэндээ эхлээд “ардчилал чухал байлгүй дээ, энэ байхгүй бол тэгээд жинхэнэ үндэсний эрх ашиг алга болчихно доо” хэмээн санагдаж байв. Гаргалгаа нь маний туулсан амьдралын эхний гучин жилийн туршлагаас харагддаг. Тэр үед одоогийн ардчилал гэсэн ойлголт байхгүй, үнэндээ энэ үг Герман, Солонгос зэрэг зарим улсын манай талынх нь нэрийн тодорхойлолт төдийгөөр ойлгож байв. Ардчилал нь манай улсад бол падгүй хэрэг ч бидэнд үндэсний эрх ашиг гэхээр ойлголт бол байлаа байлаа. Баруун болон урд зүгийн дайснуудаас хамгаалах ойлголт, үүнтэй холбогдож гудамжиндаа үе үе чулуу нүүлгэн жижиг шажиг зодоон маягийн зүйл гаргах мэт. Гэхдээ энэ нь өнөөгийн үндэсний эрх ашгийн ойлголтын дэргэд юу ч биш, “жинхэнэ” нь биш “хулхи” зүйл байж. Ингээд амьдралын ухаан суух цагтаа олж авсан “эрдэнэ” болох зүйлээ хамгаас илүүтэй үнэлээд буй хэрэг. Гэхдээ бас өөр талын бодол дотроос хатгаж мэтгэлцээд болдоггүй.

За ингээд “олноороо хэлэлцвэл буруугүй”, “нэг толгойноос хоёр толгой илүү” гэх мэтээр санаж асуултаа жиргээчдэд тавилаа, Цахим өртөө холбооны сүлжээгээр мөн асуучихлаа. Хамгийн түрүүнд МҮХАҮТ-н С.Дэмбэрэл дарга “Назарбаяв Киргизстан хоёрыг харьцуулж байгаа юм шиг дуулдаж байна. Мэдээж ардчилал чухал. Ардчилалтай байхад үндэсний эрх ашиг бий болно эсвэл биелнэ” гээд жиргэж байна шүү. Өөрийн минь сонголттой таарсан хэдийч жаахан үргэлжүүлэх санаанаас зөрлөө дөө. АНУ-д бол үндэсний эрх ашгийг илүү хамгаалууштай гэж үзээд сэтгүүлч шоронд суухаар шүүх шийдсэн үе бий гэтэл “мэдээж АНУ-д өөр, ардчилал өсөх насны газар өөр дараалалтай. Жишээ нь, Назарбаяв үндэсний аюулгүй байдалдаа гарамгай гэхдээ тэнд ардчилал байхгүй” хэмээн хариулж байна. Тэгвэл таны бодлоор Монголд гээд сөргүүлээд асуутал “Монголд үндэсний аюулгүй байдлын институт өөр, замбараагүй, заримдаа нервтэй. Концэптоо гурван сарын өмнө л баталлаа ш дээ. Ардчилал – мэдэхгүй ээ” гэжээ. Гэхдээ л аль аль нь манай үндсэн хуульд тусгагдсан эд. Тэгээд гурван сарын өмнө концэптээ шинээр баталсан бол бүр сонирхолтой хэмээтэл “үндсэн хуульд амьд явах эрхтэй, эрүүл орчинд амьдрах эрхтэй гээд олон зүйл бий. Тэгээд юу гэж?” гэжээ. Тэр олон зүйл яаж эрэмбэлэгдэхийг энэ хоёроор жишээлсэн юм аа гэж тайлбарлав, цаашаа сэдвээс хальсан болно :-).

Энэ хооронд олон сайхан жиргээ иржээ. Идэвхтэй жиргээч, нээлттэй эхийн жинхэнэ фэн Ж.Дөлмандах “Ардчилал лав биш” гэсэн нь “ий, нээлттэй эх биш гэчхээгүй нь их юм“ гэж тоглоом дотор бодогдуулсан ч жиргэж амжаагүй юм. Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас эрдэм өвөртөлж ирэхээр зорьсон, Японд доктор хамгаалахаар сурч буй Олонхууд Лхагвасүрэн “Ардчилал нь үндэсний эрх ашиг дотроо хамаарагдахгүй юу?” гэсэн нь үндэсний эрх ашиг алга болчихвол ардчилал цугтаа үгүй болно, иймд үндэсний эрх ашиг чухал гэсэн санаа хэмээн ойлгосон бол наран улсаас patatepata “үндэсний эрх ашгийн төлөө ардчиллыг үл тоовол фашизм болно шүү” хэмээн жиргэжээ. Лхагвасүрэн “бид өөрсдөө хүсээд ардчиллаар замнасан, тодруулбал үндэсний эрх ашгийнхаа төлөө” гээд тодруулжээ. Mglbluesky буюу Отгонбаатар “Үндэсний эрх ашиг чухал. Францад Мөнхийн анд гэж үгүй харин мөнхийн эрх ашиг гэж бий гэдэг шиг. Дараад нь ардчиллаа ярих байхдаа” гэжээ. Мэдээллийн технологийн мэргэжилтэн, ТИС-н анхны АСУч Д.Тамир “ямар ч нийгэм багаахан эрх ашиг олохын тулж жаахан эрх чөлөө зарцуулбал хоюуланг нь алдана” гэж жиргэсэн нь нэлээд оновчтой санагдавч яг аль нэгийг нь сонгох мөчид сайн гарц болж чадахгүй тайлбар юм хэмээн бодогдов. Мөн цахим өртөөч, санхүүч Б.Найдалаа “Эргэлзээгүй Үндэсний эрх ашиг” гэсэн сонголтоор жиргэжээ.

Цахим өртөө холбооны сүлжээгээр Ц.Буянцогт анд “Үндэсний эрхашигт нь гараа өргөе.” гэжээ, харин тайлбараа бичиж амжсангүй энэ удаа. Мөн “Америк чухал уу, Монгол чухал уу гэж асууж байгаа мэт асуулт байна … үндэсний эрх ашиг чухал” гэсэн имэйл анхаарал татлаа. Цахим өртөөний сүлжээгээр (энэ нь дээрх 150 гаран гишүүнтэй холбооны сүлжээнээс ялгаатай, дэлхийгээр тархсан 4000 гаран өртөөчинтэй кибэр орчин юм) “Үндэсний эрх ашиг & Ардчилал гэж ингэж сөргүүлж тавихаар хоёр өөр ойлголт юм уу? Ямар хүрээнд вэ? Үндэсний эрх ашиг & Даяарчлал 2 гэсэн утгаар байна уу? Үндэсний эрх ашиг гэдэг нь ямар утгаар юу гэсэн үг вэ?” гээд олон асуулт сөргүүлж тавьжээ. Мөн үүнийг нь өөр нэгэн өртөөчин жиргэж асуусан гэнэ. Үүний тодруулга нь энэхүү бичлэгийн эхнээс мэдрэгдэх байх аа.

За ингээд улсууд байр сууриа илэрхийлж мэтгэлцээн өрнөсөөр байна. Миний хувьд дотроо өөр өөр байр сууриар үзэж тарсаар … нөгөө нэг хүн дотор жинхэнээсээ хоёр хүн зодолдож байдаг гэсэн шүү онигоо байдаг шиг. Юутай ч энэхүү бичлэг эхлүүлсэн гол зорилгодоо хүрэх үүднээс хоёрдох асуултаа гаргаад бодож дотроо мэтгэлцэж л сууна. Жиргээнд бас өртөөнд асуултаа тавьчих байгаа.

“Мэдээллийн аюулгүй байдал болон мэдээллийн эх сурвалжаа хамгаалах талаар таны бодол байр суурь алийг нь илүүд үзэх вэ, яагаад?” гэсэн асуулт бий. Жиргээнд лав ганц нэг хариу ирж харагдана лээ.

АНУ дахь монгол бизнесүүдийн хөгжил, хэрэгцээ

Хойд Америк Монголын бизнес зөвлөлийн жилийн ээлжит хурал Вашингтон хотноо болж Монгол Улсын гадаад харилцааны яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Цогтбаатар урилгаар оролцож үг хэллээ. Мөн Элчин сайд Хасбазарын Бэхбат, Элчин сайд Грегори Голдхок, Элчин сайд Ла Порта, АНУ-ын худалдааны яамны Зэн Гросс, Гэйж компанийн Лио, Монгол нийгэмлэгийн Алиса Кампи нарын эрхмүүд үг хэлсэнтэй зэрэгцээд АНУ дахь монгол бизнесүүдийн хөгжил, хэрэгцээний талаар 10 минут ярих боломж гарав. Товчдоо, америкийн монголчуудын бизнес юу хийдэг юм, ямар салбарууд тэргүүлдэг юм, зарим нэг жишээ татаж, тэнд суугаа америк канадын хөрөнгө оруулагчдад, засгийн газрын шийдвэр гаргагчдад бид юу санал болгож, юуг чадах юм, бас бидэнд юугаар тус хүргэвэл хэрэгтэй талаар дурдав. Ингээд хэрэглэсэн товч танилцуулгаа блогдоё.

Mongolian American Small Business Development And Aspirations

View more presentations from MACC