Интернэтийн талаар миний санах зүйлс

Монголын Интернэтийн 15 жилийн ойд

Эхлэл буюу нэгэн сүрхий маргаан

Интернэт гэх агуу үгийг Орост оюутан байхдаа энэ мэргэжлээр суралцаж буй гэдэг утгаараа дуулж, уншиж мэдсэн боловч 1994 оны зун Монголд анх сонссон нь сэтгэлд хамгийн тод үлджээ. Гэхдээ тэр үед ирээдүйн боломж бололцоо, мэдлэгийн уурхай, эрх чөлөөний мэдрэмж зэргээр өнөөгийн өргөн ойлголт шиг хүмүүний амьдралд хамгийн холбоотой гэж бол ойлгоогүй байсан юм. Энэ нь басхүү хөгжилтэй адал явдлаас эхтэй бөлгөө. Өдгөө Интернэт гэхээр уг явдал санаанд орох бөгөөд үнэндээ яг тэр үеээс хойш Интернэтийн талаар нухацтай анхаарч судлаж эхэлжээ.

1994 оны дөрөвдүгээр сарын нэгний өдөр миний хувийн амьдрал, эзэмшсэн мэргэжил, хийсэн ажилд минь сүрхий тэмдэглэлт өдөр, мэдээллийн технологи, Интернэтийн хөгжилд багаахан хувь нэмэр болчих эргэлтийн тулах цэг байсан гэж боддог. За их сүртэй тайлбарлачих шиг боллоо, үнэндээ энэ өдөр тухайн үеийнхээр төрийн төв хэвлэл Ардын эрх сонинд ажилд орох тушаал гарч Монголын хэвлэл мэдээллийн түүхэнд анх удаа өдөр тутмын хэвлэлийг мэдээ бэлтгэх, дамжуулах болон эх бэлтгэлээс аваад хэвлэх хүртэл нь бүрэн компьютержүүлэх ажилд ханцуй шамлан орсон хэрэг. Энэ нь Монголын Интернэтийн хөгжилтэй нэг их холбогдолгүй санагдавч өмнө дурдсан хөгжилтэй тохиолдолтой холбоотой бөгөөд магад сайтар бодвол миний танилцсан Интернэттэй холбогдох тодотгол болох биз ээ.

Тэр үед Монголд аймгуудыг холбосон хоёр сүлжээ байлаа. Нэг нь хөрөнгийн биржийнх, аймагт байгаа компьютерээс мэдээг төвөөс тогтсон цагт модемоор холбогдоод татаад авчихдаг. Нөгөө нь, Мэдээллийн харилцаа ББХК-н и-мэйлийн PC-Mail сүлжээ. Манай сонин орон нутгийн сурвалжлагчдын мэдээг түргэн авах үүднээс энэ хоёрыг аль алийг нь хэрэглэнэ. Гэхдээ мэдээж бүх сурвалжлагч мэдээллээ сайн илгээж чадахгүй. Мэдээгээ хамгийн сайн илгээчихдэг, мөн араас нь миний мэдээ бүрэн очсон уу гээд хамгийн их анхаарал тавьдаг нь Архангайн Г.Жамц ах, Дарханы С.Батбаатар хоёр. Батбаатар нь Дарханы PC-mail-ийн төлөөлөгч Ц.Баттогтохоор мэдээгээ дамжуулна. Математикийн олимпиад болон МУИС-ийн багш нарын ачаар арван жилийн сурагч би оюутан Баттогтохыг таньдаг, цугтаа тоо бодчихдог байсан, дээр нь Мэдээллийн харилцаа компанид ойр дотно найз элбэгтэй тул тэднийхээр байнга очдог байлаа.

Нэг удаа мэдээ гацдаг, уддаг, алга болчихдог талаар гомдол гаргаж яваад тус компанийн дэд захирлууд болох Б.Наранцэцэг агсан, Г.Алтан-Оч ах нартай компьютерийн сүлжээний талаар жаахан маргаан өрнүүлэв. Би “Монголд орон нутгийг хамарсан жинхэнэ сүлжээ байхгүй, танай PC-Mail компьютерийн гадаад сүлжээ биш. Энэ чинь үргэлж холбоотой байдаггүй, ердөө и-мэйл, ядаж юзнэт байхгүй” гэсэн байр сууринд байсан бол, нөгөө хоёр “Датаком гадаад сүлжээ мөн” гэв. Гадаад дотоод сүлжээний мэргэжлийн тодорхойлолтоос аваад ямар үйлчилгээ хамарч байж жинхэнэ сүлжээ болох вэ, юу юу дутуу болохоороо, ямар функц автомат биш гар ажиллагаа ороод байгаа учир болохгүй байгаа юм гээд бүр оюутан цагийн хичээл, заасан багш нарын нэр хүртэл гээд маш ихийг хамруулан хоёр цаг илүүтэй маргалдаж мэтгэлцэв. Төгсгөлд нь Оч ах “Сонгодог утгаараа хоёр өөр барилгад байгаа хоёр компьютер хоорондоо холбогдчихвол гадаад сүлжээ биз дээ” гээд инээгээд гарч, Нараа эгч “Чи манайхыг Интернэттэй жишээд байна. Удахгүй бид тэр үйлчилгээг оруулж ирнэ. Одоогоор туршилт хийж долоо хоногтоо нэг удаа Хонконг уруу холбогдож гадаад и-мэйлээ бөөндчихдөг” гэлээ. Новосибирскт нэг сургууль төгссөн Нараа агсны өрөөнөөс гараад оюутан цагийн нэг өрөөний анд, халбага шөл, унтах ороо хуваан мэргэжил нэгт болсон Ч.Батаагийн өрөөнд орж бараг үгийн зөрүү байхгүй ширээн дээрээс нь хоёр ном булаах нь холгүй авч гарсан нь APRANET, TELENET, CSNET болон модемуудын тухай технологи талаас нь өгүүлсэн байж билээ. Энэ хөгжилтэй явдал, бидний яриа, нөхөрлөл миний мэдэх Монгол Интернэтийн эхлэл болсон билээ.

Монголын Интернэтийн холболтын туршилтын үетэй танилцсан минь

1995 оны эхээр юмдаг, сонины өглөөний ярианы үеэр зар сурталчилгааны албаны дарга Д.Баярсайхан ах мэдээ хэлэхдээ “Датаком ХХК гээд шинэ компани бий болжээ. Дэлхийн компьютерийн сүлжээнд Монголыг холбож байгаа гэнэ. АНУ-ын элчин сайдын яамны тусламжийн хөрөнгөөс зээлсэн байна” хэмээв. Сонины коллегийнхон “Мэдээлчихмээр юм байна, шуурхай албаныхан сурвалжлах уу?” гэхэд нь “Мэдээллийн харилцаа гэдэг компани үүнийг хийж байгаа, Интернэтийн сүлжээнд Монгол холбогдох юм. Хамгийн түрүүнд ус, цаг уурын институтэд маш их хэрэгтэй. Хөрөнгө хэмнэж, бас цаг агаарын мэдээг түргэн шуурхай авах боломж бүрдэнэ. Малчдад тустай зүйл болно. Цаг уурын С.Хөдөлмөр ахаас бас тодруулбал зүгээр” гэж би нэмж хэлээд Датакомтой холбогдох Нараа агсны утсыг бас өглөө.

Техникийн хэлээр их ярьсан улс байна, ойлголцоход бэрх юм, чи мэдээ бэлтгэчих гэхэд бичиг цааснаас хол би татгалзаж билээ. Үнэхээр мэргэжлийн хэллэгүүдээ бид тайлбарлахдаа тааруу, сэтгүүлч нарын технологийн мэдлэг бас бага байжээ. Интернэт гэдэг үг нэг тийм харийн, хол хэллэг, танигдахгүй нэр томьёолол байв.

Хэд хоноод Нараа эгч залгалаа. “Танай сонин овоо шуурхай, сэргэлэн юм уу гэж бодсон байдаггүй ээ. Нэг хүүхэд утсаар холбогдоод мэдээ авч асууж лавлаад таг болчихлоо. Сонин дээр юм гарах нь гээд хүлээсээр чамаас тагначих гээд” гэж байна. “Таны хэллэг, яриа дэндүү технологи юм аа, жирийн хүнд ойлгогдохгүй байна” гэж хэлж зүрхлэх биш “Сурвалжлагчид сайн ойлгохгүй байнаа, та нэг арга олоод манайхыг холбочихгүй юу, тэгвэл эд нар газар дээр нь ойлгоод танилцаад бичиж эхэлнэ дээ” гээд сөргүүлээд гуйчхав. Ингээд албан бус нэг эрх авчихлаа даа. Б.Балгансүрэн ирж Mosaic Netscape миний компьютер дээр суулгаж өгч байжээ. Интернэтийн хамаг мэдээлэл нь гадаад хэлээр юм хойно сурвалжлагч нар тэр бүр ашиглах нь ховор, гэхдээ манай сонины гадаад мэдээллийн дарга Ж.Нэргүй ах хамгийн их баярлаж билээ.

Оны сүүл хавьд, өглөөний нэг шуурхайн дараа Ц.Балдорж эрхлэгч “Чи ороод ир ээ” гэв. Хурал дээр сонин цагтаа буудаггүй, сүлжээ их саатаж байна гээд нэлээд үзэлцсэн, хэдэн ч хүнтэй тулаад авсан бухимдуухан би өрөөнд нь дагаад оров. Гэтэл өөдөөс шал өөр зүйл инээмсэглэсээр асуусан нь “Интернэт гэж мэдэх үү?” гэж байна. Би ч сурсан зангаараа баахан тайлбар урсгахаар ярьж эхэлтэл “За явъя” гээд Мэдээллийн харилцаа компани дээр очиж Д.Энхбат захиралтай уулзаж билээ. Интернэтийн байнгын төвийн нээлт хийхийн өмнө цөөн хүмүүст ганцаарчилсан танилцуулга хийж байсны нэг нь тэр байсан бөгөөд “За, би орчуулагчтайгаа ирлээ” гээд инээсэн эрхлэгч маань одоо ч нүдэнд тод байдаг юм.

Ингээд удалгүй интернэт албан ёсоор нээгдээгүй байхад л “Ардын эрх” хэрэглэгч нь болж байв. Групп 10 буюу олон хэрэглэгчтэй байгууллагын ангиллаар холбогдсон нь тухайн үедээ АНУ-ын Элчин сайдын яам, Цаг уурын газар тэгээд л “АЭ”. Групп 10 эрхтэй болох гэрээ хийхээр Нараа агсан дээр ороход дөрвөн зуу гаран мянган төгрөгийн ZyXEL модем манайд өгч, үнийг нь анх суурилуулах хөлсний хамт төлбөр хийсэн төлбөрийн даалгаврын сканнэрдсэн хуулбар одоо ч надад бий. Сар бүрийн хураамжийг нь харин сонин дээр нийтлэх реклам сурталчилгаагаар бартер хийсэн. Мөн HTML-ийн нэг зузаан ном 50 ам.доллараар захиалж авхуулсан юм. Хагас жилийн дараа “АЭ” анхны вэб хуудсаа хийж билээ. Д.Бат-Эрдэнэ нүүр хуудасны зургуудыг бэлтгэж байв.

Гэрээ байгуулсны дараа Ш.Батцолмон манайд ирж суурилуулах үйлчилгээ хийнгээ “Чи одоо надаар суулгуулаад байхдаа яахав дээ. Танайхан Батаатай аквариумд бараг хоноод байдаг биз дээ. “Ажаа” чинь явуулсан болохоор ороод ирлээ, очоогүй гэвэл аймаар юм болно ... энд гарын үсгээ зурчих. Би нэг компьютер дээр чинь суулгачихъя, танайх арван эрхтэй юм байна. Үлдсэнийг нь чи өөрөө гүйцээчих ...” гэх мэтчилэн ярилцаж Netscape Communicator суулгаж өгч байж билээ.

Интернэтийн нээлтийн ажиллагаа

Монгол Улсад Интернэт нэвтэрснийг албан ёсоор зарлаж, Интернэтийн нээлтийн ажиллагаанд ерөнхийлөгч П.Очирбат болон төр засгийн томоохон төлөөлөгчид оролцсон 1996 оны нэгдүгээр сарын 17-ны үйл ажиллагаанд очих хувь бас олдож байснаа их аз хэмээн санадаг юм. Уг үйл ажиллагаанд зөвхөн урилгаар оролцож байсан бөгөөд яг үнэндээ би уригдаж бариагүй боловч басхүү боломж гарч ирсэн юм.

Өмнөхөн нь манай сонинд мэдээлж, басхүү байгуулсан гэрээний ёсоор бид нэг нүүр сурталчилгаа бэлтгэж, дээр нь хэд хэдэн цуврал нийтлэл бэлтгэх боллоо. Найруулга талдаа жаахан тааруу орчуулсан, технологийн хэллэг ихтэй хэдэн хуудас зүйл ирснийг сонины шуурхай албаны дарга Б.Галаарид “Танай компьютерийнхэн нэг ийм юм хийж, хэн үүнийг чинь уншаад ойлгох вэ дээ” гээд ширээн дээр шидчихээд яваад өглөө. Батбаатар, Галаарид, Баяраа ах нар ойлгоогүй бол нээрээ бусдад нь, тэгээд уншигчдад бүр хэцүү л дээ. Ингээд “Интернэт бол сүлжээнүүдийн сүлжээ юм” гэж эхлүүлсэн зүйлийг редактарлан засварлаж, нэмж найруулсан нь Интернэтийн талаар миний хамгийн анх удаа бичсэн зүйл болж байлаа.

Нээлтийн ажиллагаанаас хоёр хоногийн өмнө болсон сонины өглөөний шуурхай дээр энэ талаар ярилцлаа. “Ерөнхийлөгч очиж буй юм бол улс төрийн албаныхан сурвалжлах уу?” гэж байна. Эрхлэгч “Тэр бүтэхгүй, энэ ер нь их чухал, ирээдүйтэй ажил, технологи гадарлах залуучуудаас зурагчинтай явуулъя” гэж байна. Д.Энхболдбаатар, Д.Дашмөнх гээд АЭ-ийн амралтын дугаар Ням гариг сонинд компьютерийн булан хийлцдэг нэрсийг би санал болготол эрхлэгч “Том сониноос (АЭ-ийгээ бид том сонин гэдэг байлаа) хариуцлагатай хүн илгээе. Надад ирсэн урилгаар Жагдаг бас цуг яв” гэлээ. Ингээд Б.Тогтохбаяр сурвалжлах даалгавар авлаа. Тогтохоо “Ёстой мэдэхгүй зүйлээрээ том даалгавар авчихлаа, урьдчилж юу үзэж юу унших вэ?” гээд манай өрөөгөөр орж ирэв. Нөгөө Галаад гологдож байсан баахан хуудсыг бас бус хэдэн орос англиар хэвлэсэн цаастай өгөөд “Технологийн биш хэлээр тайлбарлахад хэцүү юм. Ер нь бол Интернэт гэдэг юм чинь энэ байна” гээд компьютер уруугаа заахад инээгээд толгой сэгсэрчхээд цааснууд аваад гарлаа.

Интернэтийн нээлтийн ажиллагаа Датаком компанийн байранд эхлэхээс өмнөхөн Тогтохоо өрөөнд орж ирээд “Явъя, зурагчин бэлэн. Эртхэн очиж нэмэлт мэдээлэл олж авахгүй бол ойлгоход амаргүй юм байна. Яг юундаа агуу, юугаараа ирээдүйтэй юм бэ? Гарт баригдаж, нүдэнд үзэгдэх яг юу байна?” гээд “Галаа ах бас машин өгсөн” гэх нь шуурхай албанаас их ач холбогдол өгсөн хэрэг юм. Урилгагүй оруулахгүй шүү гэхээр нь эрхлэгчийн өрөөг туслахаар нь онгойлгуулж урилгыг нь авчихлаа. Гэрэл зурагчин яг хэн байсныг би харин сайн санадаггүй юм, таахад Б.Тошка байсан болов уу. Ингээд бид Датаком компанийн байранд ирээд орох замдаа гадна нь байх том антенийн талаар Тогтохоод товч тайлбарлаж, голчлон техник үзүүлэлт хэлээд бас л инээлгэж байжээ. Үүдэнд урилгаа шалгуулаад хоёр давхарт гарч дэд бүтцийн хөгжлийн яам, зам тээврийн яамыг холбосон хоолойд байрлах Интернэт холболтын гол төхөөрөмж бүхий танхимд орлоо.

Тогтохоо тэр дороо сэтгүүлч Д.Цэрэнжав ахыг бараадаад авчээ. “2000” сэтгүүлийн эрхлэгч тэрбээр Датакомтой хамтарч “.MN” сэтгүүл гаргасан байлаа. Цэг МН гэдэг нь Монгол Улсын Интернэт дэх хаяг гэдгийг тэр үед олон хүн мэдээгүй байсан биз ээ. Нээлтийн ажиллагаанд АНУ, Солонгосын элчин сайд нар ирсэн байлаа. Хоёр цаг орчмын дараа Тогтохоо “Би явлаа, очиж сурвалжлагаа бичлээ. Үнэхээр гоё юм аа, их сонирхолтой, үнэхээр их юм мэдэж ойлгож авлаа” гээд олз омог дүүрэн явав. Миний хувьд тэнд их олон хүнтэй танилцсан бөгөөд Яахоо дахь монголын тухай вэб хийсэн С.Бадрал гуайг тэр үед мэдэж авсан юм. Тухайн үед монголын тухай бараг цорын ганц вэбсайт, онлайн мэдээлэл байсан нь энэ байх даа. Орой нь Их тэнгэрт хүлээн авалттай байсан бөгөөд өөрийн урилга биш эрхлэгчийнх тул санаа зовоод тийш явах автобусанд суулгүй үлдлээ. Хэд хоногийн дараа эрхлэгч ирээд хүлээн авалтад яваагүй шалтгааныг сонсоод “Чи хэвлэлийн хүн болох болоогүй байна даа. Боломж бүрийг алдалгүй шинэ соргог зүйл олж авдаг юм шүү” гээд инээж билээ.

Монголын Интернэт хөгжихөд багаахан нэмэр болсон болов уу

Хожим нь 1996-1999 онд “МН-Өнөөдөр”, “UB Post”, “Өдрийн сонин”-ы вэб хуудсуудыг www.mol.mn/argamag/... хаягаар нийтэлж гадаадад байгаа монголчууд болон Монголыг сонирхдог гадаадынхан уншиж, талархлын и-мэйл олноор ирдэг байсныг санаж байна. Ялангуяа спортын Таван цагариг сонины уншигчид гээд хөдөө орон нутаг, гадаадад байгаа монголчуудтай их холбоотой байж билээ. 1999 онд анхлан Монголын шар ном гээд бизнес байгууллагуудын лавлахыг html хэлбэрээр гаргасан, мөн үед байгууллагуудын анхны вэб хуудсыг хийж өгдөг байсан, интернэтийн тухай хурал зөвлөгөөнүүдэд илтгэл тавьж, судалгаа хэлэлцүүлж, зохион байгуулж, Интернэтийн олон нийтийн төв, Соросийн сангийн Интернэт хөтөлбөр, Интернэт мэдээлэл ТББ, Нээлттэй вэб төв гээд олон ч байгууллагынхантай ойрхон ажиллаж, нийлж хамтарч бүтээлчээр зүтгэх зэргээр Монголын Интернэтийн хөгжлийн агуулгын талд бяцхан ч болов хувь нэмэр болсон байх. Үүнээс хоёр явдлыг дурсвал,

Нэгд, 1999 онд Монголын мэдээллийн технологийн анхдугаар чуулганыг зохион байгуулалцаж, Мэдээлэл Холбооны технологийн хөгжлийн 2010 он хүртэлх үзэл баримтлал боловсруулахаар мэргэжил нэгтнүүдтэйгээ сайхан хамтарч ажиллаж, танилын хүрээгээ маш их өргөжүүлж билээ. Тус чуулганаар НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөрийн суурин төлөөлөгч Даглас Гарднэр "Дэлхийн тавцанд Билл Гэйтс, Майкл Дэлл гээд алдартнууд байдаг бол Монголын мэдээлэл холбооны салбарт би дөрвөн хүнийг онцолж дурмаар байна” гээд Монголд Интернэтийг анхлан оруулж ирсэн Д.Энхбат захирал (өдгөө УИХ-ын гишүүн), Монголын Интернэтийн хөгжил, боловсролын салбарт үлэмж хувь нэмэр оруулж буй А.Эрдэнэбаатар (өдгөө ШУТИС-ийн КТМС-ийн Програмчлалын технологийн профессорын багийн тэргүүлэх профессор), засгийн газрын хэрэглээнд Интернэтийг нэвтрүүлж буй, Монголын засгийн газрын мэдээллийн технологийн ажлын хэсгийн ахлагч, Монголын тухай хамгийн анхны агуулгыг бий болгосон С.Бадрал (өдгөө Европт ажиллаж буй дипломатч ), иргэний нийгэм, төрийн бус байгууллагуудад Интернэтийг амжилттай хөгжүүлж буй Я.Борчулуун (өдгөө АНУ-д Мизурийн их сургуульд эрдэмтэн судлаач хийж буй) нарыг онцолж байсан нь олон улсын байгууллагууд, гадаадын доноруудаас анхлан үнэлж байсан нь биз ээ.

Хоёрт, гадаадад байгаа Монголчуудын “Эрдэм мэдлэг, эв нэгдлийн хослол, энэ монголын хөгжлийн түлхүүр” болсон, 1999 оны тавдугаар сарын нэгэнд байгуулагдсан Цахим өртөө сүлжээ Интернэтийн хөгжилд өөрийн тодорхой хувь нэмэр оруулж, агуулгын хувьд, хэрэглэгчийн хувьд маш том түлхэц болсон гэж боддог. Анх байгуулагдсан цагаас нь өдгөөг хүртэл гадаадад суралцаж, ажиллаж, амьдарч, аялж явсан мянга мянган залуус хоорондоо танилцаж, мэдлэг мэдээлэл, туршлагаа солилцож эх оронтойгоо холбоотой байж, Интернэтийн хэрэглээ, агуулга, үр ашгийн талаар үй олон тус дэмийг эх нутгийн зүг залсан билээ. Монгол агуулга бараг байхгүй үед мэдлэг, мэдээлэл тараах нэг гол суваг болж; өдгөө гадаадад байгаа цөөнгүй Монгол бизнесийн эхлэл суурь болсон орчинг бүрдүүлж; хүн бүрд танилын хүрээгээ өргөтгөх боломж гаргаж; хувийн асуудалдаа тус дэм авч, үнэнч, ёс суртахуунтай соёлтой харьцаанд суралцаж боловсрох; бусдад зөвөөр нөлөөлж, олныг манлайлж хүмүүжүүлэх боломж бололцоог онлайнаар бий болгосон нь Цахим өртөөний Монголын Интернэтэд оруулсан гол хувь нэмэр юм. Өдгөө нутагтаа буцаж очоод эх нутгийн хөгжилд гар биеэ оролцож буй монголчууд тоолж барахгүй олон бий.

Төгсгөлд буюу Монголын Интернэтийг хөгжүүлэгчийн тухай тун товч

Монголын Интернэтийн 15 жилийн ойд зориулж өөрийн мэдэх, өөрийн туулсан, өөрийн туршлагаар тохиосон үйл явдлаас эхний таван жилийг тоймлон дурсвал нэг иймэрхүү. Арван таван жилийн тэртээ соёолсон Монголын Интернэт орчинг анхлан бий болгосон, санаачилж, үүсгэсэн эрхэм үүргийг Д.Энхбат гуайд, туулсан эрсдэл, анхлан босгосон ажил нь Датаком компанид оногдох ч Г.Алтан-Оч, Л.Баатархүү, Ч.Батаа, Ш.Батцолмон, Б.Балгансүрэн, Э.Бямбаа, Б.Наранцэцэг агсан, Р.Оюунгэрэл, Р.Оюун, Я.Борчулуун, Б.Ундрахбуян, Л.Ариунаа, Б.Бурмаа, Н.Үнэнбат, С.Нацагдорж, E.Одгэрэл, А.Эрдэнэбаатар, Г.Оюунбаяр, С.Хєдєлмєр, Ц.Ганболд, Н.Баасандорж, Ш.Баатар, Д.Цэрэнбат, Д.Цэрэндорж, Д.Цэрэнжав гээд нэрийг нь дурдаж баршгүй олон мэргэжилтнүүд, АНУ-ын элчин сайдын яам, НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр, Канадын АйДиАрСи, Соросын сан, Дэлхийн банк гээд спонсоруудгүйгээр Интернэт хөгжих байсан хэмээн сэтгэж чадахгүй юм байна.

Эцэст нь нэмж өгүүлэхэд Монголын Интернэтийн хөгжилд хамгийн их үүрэг гүйцэтгэсэн, гүйцэтгэж байгаа, цаашид энэ үүргийг хүлээх нэгэн бол жирийн хэрэглэгч, үүнийг уншигч та билээ.

Шинэчилсэн бүртгэл болон тооллогод хамрагдлаа, Та бүхнийг мөн тоолуулаарай гэж уриалах байна

Зун амралтаараа харих үедээ хороо хорин дээрээ хоёртоо очиж шинэчилсэн бүртгэлд хамрагдан арван хурууны хээгээ үлдээсэн юм. Энэ талаар бяцхан тэмдэглэл блогтоо бичнэ хэмээн санаж байсан ч тэгээд цаг хугацаагаа гүйцэлгүй олон ч хоножээ. Нэг мэдэх нь ээ, тооллого гээд бас нэгэн бүртгэлд хамрагдах хэрэг ч гарсан байна. Уржигдар шөнө хэрэг болгон суун байж тооллогод хамрагдав. Ингээд энэ хоёрыг хамсаргаад нэг блогдоюу.

Энэ хоёр бүртгэл тусдаа, өөр өөр байгууллагуудаас явуулж буй үйл ажиллагаа юм билээ. Гэхдээ нэг дор зангилагдаж, нэгдсэн мэдээлэл үүсгэж буй нь бол ажиглагдсан. Шинэчилсэн бүртгэл нь УИХ-с батласан, овоо ч төсөвтэй, давгүй ч техник технологи хэрэглэсэн ажил болсон. Цуглуулж буй мэдээллийн хувьд ч гэсэн сайн бодсон байна лээ. Иргэний бүртгэл мэдээллийн газар тухайн иргэн бүрээ бүртгэж, сонгууль, татвар, эх орны хишиг/эрдэнийн хувь гээд олон зүйлд баталгаатай эх үүсвэр болох ёстой. Энэ утгаараа ч асуултууд нь оновчтой байж, арван хурууны хээгээр баталгаажиж байх шиг байна лээ. Харин энд маний боловсролын төвшин, байр сууцны мэдээлэл аваад байвал сонин болоод явчих биз.

Технологийн хувьд мэргэжлийн нүдээр бяцхан ажиглахад үнэхээр нааштай, тэр зарцуулсан хөрөнгөд харуусахгүй зүйлс олон байна лээ. Мэргэжлийн гэхээр сайн аппаратаар зураг авч байсан. Бүртгэл хийж буй лаптоп нь гэхэд өнөө үед юунд ч хэрэглэхэд нүүр улайхгүй, үзүүлэлт сайтай, орчин үеийнх юм билээ. Хурууны хээ авах төхөөрөмж нь лав АНУ-д өдгөө ид хэрэглэдэг, гадаадын иргэд болон хилээр орж гарч буй улсуудыг бүртгэхэд ашигладаг зүйл мөн байна лээ. Програм хангамжийг нь хальт харахад манайхан өөрсдөө зохиосон эд байсан. Хэр алдаатай ажилладаг вэ, гацаж эд нар элдэв юм болдог уу, хэрэглэх сурахад хэр амар байв гэсэн асуултуудад бүртгэл хийж буй бүсгүй сэтгэгдэл өндөр, ам сайтай хариулж байна лээ. Ингээд одоо юутай ч миний нэр, миний регистерийн дугаараар хэн нэгэн хуурамч баримт бий болгох магадлал эрс буурсан биз гэж бодогдсон доо.

Хүн ам орон сууцны тооллого буюу сүүлийн үед онлайнаар шургуу сурталчилаад буй http://www.toollogo2010.mn тооллого нь харин Статистикийн газраас НҮБ-н хүрээнд дэлхий даяар хийгдэж буй үйл ажиллагаатай холбоотой юм байна. Тооллогын түүх, ач холбогдол, онцлог, хууль эрх зүйн үндэслэл гээд дэлгэрэнгүй мэдээлэл вэб дээр нь байна лээ. Үүний Интернэт тооллогод нь гадаадад оршин суугаа Монголчууд оролцох хэрэгтэй юм билээ.

Вэб сайтуудаар энэ талаар өргөн мэдээлж, бас ч улсууд санал бодлоо их бичиж байна. Саяхан АНУ дахь Монголчуудын гол мэдээлэл авдаг сайтуудын нэг Даяар Монгол сайтад таван ч иргэн саналаа илэрхийлж, хэд хэдэн байгууллага холбоодоос уриалга гаргасан байна лээ. Энэ талаар өөрийн бодол, санал сэтгэгдэлийн талаар бичиж нэмэрлэж буй нь энэ билээ.

Онлайн хуудас нь дөрвөн жижиг алхамтай юм билээ. Эхлээд имэйл хаягаа бүртгүүлнэ. Бүртгүүлсэн имэйлээр ирэх мэдээллээр системд нэвтэрнэ. Эдгээр нь түргэн саадгүй ажилласан. Дараагийн алхамууд болох үндсэн бүртгэл, асуулга нь ч цаг авахааргүй байсан. Үндсэн бүртгэл нь бүртгүүлэхээр оруулсан улсуудын регистерийн дугаар, нэрээр нь иргэний бүртгэл мэдээлэлд хандаж баталгаажиж байна лээ. Өмнө өгүүлсэн хурууны хээгээ үлдээдэг нь зөв болжээ гэж бодогдсон. Тооллогод нийтдээ 20 минут зарцуулсан гэхээр тун давгүй. За сайн талаас нь, хэрэгтэй гэсэн өнцгөөс олон хүн бичсэн байсан тул давталгүй орхиж, өөрт бодогдсон жаал саарал талаас нь өгүүлье.

Үндсэн бүртгэл хийгдэх гуравдугаар алхамын дараа систем нь гацаад таг болчихно лээ. Өөр төрлийн интернэт браузерээр дахин системд нэвтрэхэд харин асуулга шууд гараад ирсэн. Гэхдээ асуулгад хариулаад баталгаажуулах алхамд алдаа гарч ирж байна лээ. Миний мэдээлэл эхнэрийнх рүү эхнэрийнх арагшаагаа хүүхдүүд рүү гэх маягаар нэг нэг баганаар хойш гүйчихсэн байсан, тэгээд миний мэдээлэл байхгүй, заавал бөглөх талбар хоосон байна гэсэн алдаа өгч байна лээ. Үүнийг иймэрхүү элдэв форм бөглүүлэх код олонтаа нухсан мэргэжлийн өнцгөөс харвал их бүдүүлэг том алдаа л даа. Тэгээд ч энд тэнд зөндөө онлайн форм бөглөдөгийн хувьд анхны оролдлогоороо дутуу мэдээлэл оруулдаггүй болж сурсан нэгэнд код нь алдаатай байна даа гэж бодогдсон. Мэдээллээ засварлаад дахин хадгалах товчлуур дарахад харин болоод явчихна лээ. Гэхдээ таны оруулсан мэдээлэл ийм байлаа гэж хэлэлгүй шууд л их эелдэгээр баярлалаа гэсэн тул яг зөв орсон эсэхийг бас бүү мэд. Талархлын имэйл мөн ирж байна лээ, гэхдээ миний асуулгын хариу зөв орсон эсэхийг мэдэж чадаагүй үлдсэн дээ.

Мэдээллийн технологийн мэргэжлийн нэгэн, элдэв форм ихээхэн зохиодог, бөглөдөг тулдаа нэг их ажил бололгүй дээрх алдаануудыг давж орхисон. Хэрэв ийм мэргэжлийн нэгэн бус, ер нь компьютер дээр тэр бүр мэдээлэл оруулаад форм бөглөөд байдаггүй нэгэнд бол иймэрхүү алдаа хамаг цагийг, нервтэй нь авчихдаг юм шүү хэмээн анхааруулахад гэмгүй биз ээ.

За энэ ч яахав, жижиг зүйл. Хамгийн гол, хамгийн том гэж санагдсан болгоомжлол бол харин за энэ оруулсан мэдээлэл тэгээд олон түмэнд хэзээ ил тод болчих бол доо гэсэн бодол байлаа. Нууцлал, хамгаалалтын талаар хөндөж байна л даа. За миний овог нэр, регистерийн дугаар бол ойлгомжтой нууцлагдах асуудал. Үүнээс гадна манай ам бүлийн тоо, бидний боловсролын байдал, байгаа газар орон гээд олон зүйл нь миний хувийн мэдээлэл, олон нийтэд тэр бүр өгүүлээд байх эд биш юм. Энд бид ийм л соёл, заншил, сэтгэлгээнд хэдийнээ суралцжээ. Эндэхээр жишээлбэл, Гоогл компани айлуудын байшинг газрын зургаар хайгаад хаягаар нь харуулж буйн төлөө буруудаж 8,5 сая долларын төлбөрт орсон гэх мэт.

Манай мэргэжилтнүүд нь өндөр зэргээр хамгаалагдсан, найдвартай л гэж байна лээ. Тэдэнд итгэхгүйдээ биш, нөгөө л мэргэжлийн нүдээр харахад ийм абсалют баталгаа байдаггүй бөгөөд тухайн үүрэгт улсууд нь хэр сайн ажиллахаас л хамаарах юм. Нутагт маань энэ талаар хангалтгүй жишээ дэндүү олон. Наад захаас нь үзэхэд, хуучин иргэний мэдээллийн бүх мэдээлэлд манай энэ хавийн АйТи гайгүй гадарлах хүүхдүүд чөлөөтэй давхиж ороод тантай адилхан нэртэй хүн улсад тэд байна, энэнийх нь регистрийн дугаар эд, тэрнийх нь төрсөн өдөр тэдэн гээд хэлчихдэг. Тэгээд хуучин гэлтгүй тэр мэдээлэл нь үнэн байх юм билээ.

За ингээд дээр өгүүлсэн шүүмж, болгоомжлол байгаа ч мэргэжил нэгт нөхөддөө итгээд, улс эх орны хөгжилд бас өчүүхэн ч тус нэмэр байгаа юм болов уу гээд, бас ч хууль дүрэм элдэв зүйлийг нь дагаж мөрдөе гээд тооллогод хамарчихлаа. Та бүхнийг ч гэсэн хамраасай хэмээн уриалж байна. Юутай ч албан журмаар тоолуулчихаад, бид энд байна шүү гэж албан ёсоор бүртгүүлж улсынхаа санд баталгаажчихаад дараа нь жинхэнэ сонгуулийн эрхээ нэхэх юм шүү хэмээн бодож байна даа.

Телефон утсаар анх ярьсан минь

Мэдээлэл холбооны технологийн анхдугаар чуулган гэж Монголд 1999 онд зохион байгуулах ажлын хэсэгт оролцон, чуулганы бэлтгэл ажлыг амжуулж явахдаа хүүхдүүдэд мэдээллийн технологийн мэдлэг олгох зорилгоор жаал бичиж эхэлсэн юм. Тааруухан өгүүлэл маягийн зүйлс л дээ, өмнө нэгийг нь блогдсон, одоо бас нэгийг нь толилуулья. Урьд өмнө энд тэнд нийтэлж, гаргаж байсангүй ээ. Блогчид уншаад шүүн тунгааж элдэв сэтгэгдэл үлдээнэ үү.

Телефон утсаар анх ярьсан минь

Өвлийн нэгэн хүйтэн орой өвөө ээжийг дуудаж нагац ахтай түргэн холбоо барьж дууд гэлээ. Нагац ахынх Сансар хороололд байлаа. Есөн давхарт амьдардаг тэднийд зочилж, цахилгаан шатаар өгсөж, уруудах, өндөр дээрээс алсыг харах, түннэл гээч гоё том хөндий дээгүүр алхах нь хашаанаасаа нэг их холдохгүй надад туйлын жаргалтай явдал болно. Өвөөгийн хэлэхийг хагас хугас сонсож, ээж нагац ахынх руу явах нь хэмээн ойлгосон би гадаах хүйтнийг ч умартан,

- Ээж ээ, би тантай явъя гэж гуйлаа. Ээж ч дор нь зөвшөөрөхөд би бөөн хөөр болж хувцсаа солих гэтэл ээж “За миний хүү, ээж нь яарч байна, ингээд энэ хувцастайгаа явчих” гэлээ. Ихэнх үед хувцсаа сольж, цэвэрхэн хувцас өмсүүлж авч явдаг ээжийг ийн хэлэхэд яарч баярласан би нэг их гайхсангүй, гадуур хувцсаа өмсөж, ээжийг даган гэрээс гарав.

Ээж автобусны буудал байдаг зүг бус эсрэг тал руу манийг хөтлөн салхи сөрөн алхахад багагүй гайхаж билээ. Удалгүй бид хороо хорин байрлах Чингэлтэйн клубт хүрлээ. Хорооны сахиул айлд очиж утсаар ярья хэмээн гуйхад би өөр зүгт явсан, миний хувцсыг солиулаагүй нь учрыг олж нагацынд очих бөөн баяр алга боллоо.

Нагацындаа зочлох бүр хаалганы орчим байх үе үе хөгжилтэй чанга дуугардаг, нагац аваад ганцаараа ярьдаг хар өнгөтэй, дугуйвтар хэлбэртэй зүйл үргэлж анхаарал татна. Түүнийг утас гэж нэрлэнэ. Хүүхэд биднийг барагтай бол хүргэхгүй дээ. Яг ийм зүйл хорооны сахиул айлд байна. Зөвхөн өнгө нь улаан, хэлбэр нь ялимгүй өөр хурц өнцөгтэй, дөрвөлжин маягийн. Аль аль нь дугуй хүрдтэй, хүрд дээр тоонууд бичээстэй. Нэгээс эхлээд дэс дараалсаар ес, ард нь тэгээр дуусна. Тэг нь нэгээс бага байхад яагаад есийн ард байгаад би бодоод бодоод олдоггүй байлаа.

Сахиулынх утсаар ярихыг зөвшөөрч нохой хорьж биднийг оруулаад утсаа ээжид өгөв. Ээж хуруугаараа таван дугаар эргүүлж,

- Байна уу, байна уу гэв. Тэгээд залгуулаад нагацтай ярилцаж өвөө түргэн ир гэснийг дуулгаад Та манай хүүтэй ярь даа гээд утсаа надад өглөө.

- Байна уу, миний хүү юу, утсаар ярьж үзмээр санагдаа юу? (нагац намайг миний хүү, би нагацыг Сүхээ аав гэж дуудна)

- Байна, байна, та хаана байгаа юм бэ? Та ойрхон байгаа юм уу? Би таны ярихыг яагаад сонсоод байгаа юм бэ? Та намайг сонсож байна уу?

- Гэртээ, би гэртээ байна. Чи намайг сонсож байгаатай адил би чамайг сонсож байна аа. Бид утсаар ярилцаж байна шүү дээ.

- Та нөгөө хар утсаараа ганцаараа ярьж байгаа шиг ээ ярьж байгаа юм уу?

- Ха ха, юун ганцаараа гэж би чамтай ярьж байна шүү дээ.

- Яаж ингэж ярьж болж байгаа юм бэ?

- Чиний яриаг дуу авиа гэдэг юм. Наад харилцах утасны ярьж байгаа хэсэг дуу авиаг цахилгаан болгож хувиргана. Тэгээд тэр цахилгаан хананд залгаатай утас, шонгийн модны утас, холбооны газраар дамжсаар манай гэрийн утсанд ирээд буцаад дуу авиа болж хувирахаар нь би сонсож буй юм. Эргээд миний яриа яг ингэж чамд очиж буй.

- Цахилгаан тэгээд төөрдөггүй юм болов уу?

- Буруу залгавал төөрнө өө төөрнө. Замыг нь зааж өгч, зөв явуулдаг хүмүүсийг холбоочин гэдэг юм. Тэр улсууд холбооны газар ажилладаг юм шүү дээ.

- Аа тэгвэл том болоод би холбоочин болно оо. Утас ёстой гоё юм. Холбоочин хүүхэд гэж байх уу?

- Байлгүй яахав, хурдан том болж, сургуульд сайн сурвал холбоочин болж болно. Утас холбоо яаж ажилладаг, яавал сайн холбоочин болох вэ гээд ааваасаа сайн асуугаарай, аав чинь физикийн багш хүн, чамд сайхан тайлбарлаад өгнө. За одоо ээжтэй нь ярья гэв.

Амьдралдаа ийнхүү харилцах утсаар анх удаа ярилцаж үзлээ. Нөгөө нагацынх руу явахгүй нь гэсэн гомдол алга болжээ.

Э.Жагдагдорж: Лотус Нотус Домино Монголд хэрэгтэй байлгүй яахав

"Зуны лекц - 2010" дараахан буюу наймдугаар сарын есөнд Зууны мэдээ сонинд хэвлэгдсэн ярилцлагаа нэг блогдчихоё. Тэр өдөр миний төрсөн өдөр л дөө, төрсөн өдрийн сонин бэлэг барьчихсанаа сэтгүүлч Н.Маралмаа мэдээгүй биз ээ.

Ийн Зуны лекцийн холбоотой өдөр тутмын гурван сонинд ярилцлага өгч хэвлэлийн баатар болсоноо блогдох нь зөв ч юм уу, буруу ч юм уу ... бодсоор нилээд удав. Ингээд блогтоо оруулж л орхилоо. Эндэхийн ойлголтоор бол уул нь, цаад хэвлэсэн сонин нь зохиогчийн эрхийг хариуцдаг болохоос ярилцсан нь бичсэн нь, за ярьсан хэлсэн нэгэн бол бүр ч болохгүй ээ, хуулж тэр чигээр нь энд тэнд давтахгүй гэдэг юм билээ :-). Нэгэнт энд тэндгүй элдэв онлайн гарчихсан болохоор нь блогтоо ч мань тууж л орхив. Мөн тэр олон онлайнуудаар элдэв шүүмж, санал, сэтгэгдэл цөөнгүй харагдахаар нь магадгүй маний блог дээр сэтгэгдэл бас бичигдээд ирвэл харж ойлгоход ойр ч биз хэмээн бодогдлоо.

Үндэсний шуудан (2010.08.09)

Э.Жагдагдорж: Лотус Нотус Домино Монголд хэрэгтэй байлгүй яахав

Н.МАРАЛМАА

Э.Жагдагдорж нь "Ай Би Эм"-ийн мэргэшсэн мэргэжилтэн. Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарын эх бэлтгэх системийг анх компьютержүүлсэн нэгэн. Монголын мэдээлэл зүйн олимпиадыг зохион байгуулах хорооны гишүүн, тэргүүлэгчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр одоо Америк дахь Монголчуудын худалдааны танхимын тэргүүний сонгуультай. "Симко Инкорпорэйт" компанид Лотус Нотус Домино хөгжүүлэгчээр 2000 оноос ажиллаж байна. Мөн Аргамаг Инкорпорэйтэд компанийн дэд захирлаар 2004 оноос ажиллаж байна.

АМЬДРАЛЫН МЭДЛЭГЭЭР "А" Ч БАЙХГҮЙ НӨХӨР ШУУД ХӨДӨЛМӨРИЙН ТАЛБАРТ ҮЗЭЖ ТАРСАН

-Та АНУ-д удаж байна уу. Мэдээлэл технологийн салбартаа яг ямар чиглэлээр ажиллаж байна?

-Мэдээллийн технологи гэдэг их өргөн ойлголт. Би энэ салбарын нэгхэн хэсэг болох тооцуурын код бичдэг мэргэжилтэн. Новосибирскт энэ мэргэжлээрээ сурч төгссөн. Тухайн үед техник технологийн дэвшил нэвтэрсэн сайхан боломж таарч орчин үеийн шинэ нарийн технологийг багш нартайгаа зэрэгцэж сурсан. Тэр үеийн оюутнуудад тохиогоогүй алтан боломж байсан юм. Сургуулиа төгсөөд эх орондоо зургаа, долоон жил мэргэжлээрээ ажиллаад 1999 оны сүүлчээр АНУ-ыг зорьж одоо ажиллаж байгаа Симко Инкорпорэйтэд компанид ажилд орсон.

-Мэдээллийн технологийн салбар хэл мэдлэгийн өндөр чадвар шаарддаг. АНУ-д очоод ажиллахад хүндрэл их байсан уу?

-Хүндрэлтэй зүйл олон байсан. Тооцуурын кодыг англи хэл дээр бичдэг болохоор хэлний ерөнхий мэдлэг, яриа, бичгийн чадвар өндөр байхыг шаарддаг. Гэтэл миний мэдлэг хаана нь ч хүрэхгүй. Тиймээс англи хэлийг анхан шатнаас нь эхэлж сурсан. Хэлний мэдлэгийг хэн нэгэн хүн "май" гээд бэлдээд өгчихдөггүй зөвхөн өөрөөс шалтгаална. АНУ-ын компанид ажиллаж байгаа мэргэжил нэгт нөхдүүдтэй харьцуулахад би тэс өөр боловсролын системээр сурсан, амьдралын мэдлэгээр "А" ч байхгүй нөхөр шууд хөдөлмөрийн талбарт үзэж тарсан. Энэ нь үнэхээр хүнд байлаа. Ямар нэг асуудлыг төвөггүй шийдэж чадсан үедээ мэргэжлийн суурь тавьж өгсөн орос багш нартаа, биеэ даан сурах чадварт сургасан аав ээж, арван жилийн багш нар ялангуяа анги дааж "Гар ганзаганд,хөлийг минь дөрөөнд" хүргэсэн Д.Пүрэвдорж багшдаа хамгийн их баярлаж явлаа. Би уг нь элгэмсэг, очсон газартаа бусадтай амархан хэл амаа ололцоод нөхөрлөчихдөг зантай. Гэсэн ч анх америкуудтай хэл амаа ололцох, найзлах, нөхөрлөх гэдэг үнэхээр хүнд байсан. Хөршүүдтэйгээ танилцах амаргүй байж билээ. Нэг сайхан инээсэн нөхөр машиныхаа цонхоор эелдэгхэн дохичихоод шууд гараашдаа ороод хаалгаа хаачихна (инээв). Тэгээд байгаа, үгүй, амьд эсэхийг ёстой чөтгөр бүү мэд. Эхэндээ энэ бүхнийг нь сайн ойлгохг үй их ганцаарддаг байлаа.

-Америк, Монгол сэтгэлгээний ялгаа эхэндээ их гардаг байсан байх. Одоо ялгаж салгаад дасал болсон биз дээ?

-Одоо энэ хоёр сэтгэлгээний адилхан талыг нь амархан олж хардаг болсон. Анх америк сэтгэлгээг ойлгоход хэцүү байж билээ. Монголчууд удирдлагаа ихэд үнэлдэг, өгөх үүрэг даалгаврыг нь зааврыг хүлээгээд суудаг. Бүр юуг яаж хийх дарааллыг нь бичиж аваад санаанд нь тааруулахыг хичээдэг. Гэтэл америк дарга юу хэрэгтэй, хэдийд бэлэн байлгахыг л даалгана. Түүнээс ажилтан хэрхэн ажиллаж багаа нь хамаагүй. Нэг үгээр хэлбэл хүн өөрөө биеэ дааж асуудлаа шийднэ гэсэн үг. Тэдний биеэ даасан байдал нь өөртөө итгэх итгэлээр өндөр байдаг. Ингэхлээр америк хүн ямар ч хүнд байдалд орсон өөрийн хүчээр гарчихдаг, асуудлаа шийдэж сурчихдаг. Гэтэл Монголд бол хамт олноо түшиж, хамаатан садандаа найдаж, ах дүүгээрээ бүх асуудалд туслаад гүйчихдэг шүү дээ. Мөн америкчууд эрсдэл хүлээх чадвар сайтай болохоор элдэв өөрчлөлтөд амархан дасчихдаг. Аливаа зүйлийг эерэг талаас нь харж, хүлээж авдаг. Татгалзсан тохиолдолд аятайхан үг хэлээд араас нь учир шалтгаан дурддаг. Бас зүйлийг сонирхуулахад дарга ажлын байрандаа л дарга. Бусад тохиолдолд өөртэй чинь ижилхэн, тэгш эрхтэй хүн болдог. Үүнийг дагаад төрөө үнэлж, дээдэлж байгаа иргэний ойлголт өөр болдог юм шиг. Монголд бүх зүйлийг төрөөс хамааруулж, төр зохицуулна гэж үздэг. Тэгвэл АНУ-д төр зайлшгүй оролцох нийгмийн томоохон асуудал, хөгжлийн чухал зүйлээс бусдад хол байхыг хичээдэг. Ялангуяа бизнесийн салбарт төр оролцох ёсгүй гэж үздэг юм билээ. Тиймээс бизнес эрхлэгчид нь төрөөс элдэв татаас, тэтгэлэг, элдэв дэмжлэг зохицуулалт нэхээд байдаггүй. Энэ мэтчилэн сэтгэлгээний ялгаа нэлээд их. Гэхдээ нэг нь зөв, нөгөө нь буруу гэх гэсэнгүй.

-Манай хоёр улс соёлын асар их зөрүүтэй. Хүмүүс соёлын шоконд орлоо гэж ярьдаг. Танд тийм зүйл тохиолдож байв уу?

-Өмнө ярьсан бэрхшээл, бас тэр сэтгэлгээний ялгаа зэрэг чинь яах аргагүй соёлын шоконд оруулж байгаа юм. Анх очиход нэг их инээсэн улс таарна, тэр нь хуурамч, хиймэл юм шиг санагдана. Инээж хөөрөөд найрсаг мэт боловч яг тулахаар ихэмсэг, хөндий улс гэж мэдрэгдээд, муу золиг америк зан гаргаад гэж бодно. Гэтэл цаад нөхрийн нүдээр манийг харвал нэг тийм ууртай, харьцахад эвгүй, ширүүн харцтай, элдэв зүйлд инээж хөөрч дэмжлэг өгөхгүй "харийн" амьтан харагдан аа даа (инээв). Ингэхээр яаж найзлах вэ дээ. Тэгээд үргэлж гадаа хүүхдүүд гүйлдээд, хөгшид тоглоод сууж байсан орчноос ирсэн хүн гэнэт чимээгүй, амар тайван орчин угтаад гудамжаар хүн явахгүй болоод ирэхээр бас эвгүйрхэнэ. Энэ мэтээр соёлын ялгаа, соёлын шоконд туучихна даа. Харин хаа очиж үүнийг нь гадарласан, тайлбарласан зүйлс элбэг, шокноос түргэн гарах боломж өргөн газар.

БАРУУНД ХОЁРХОН И-МЭЙЛ СИСТЕМ БАЙДАГ

-Танай салбарынхан Лотус Нотус Домино гэж их ярьдаг. Үүнийг мэргэжлийн бус хүмүүс мэдэхгүй. Сонирхогч, хэрэглэгчдэд энгийнээр тайлбарлаж өгөхгүй юу?

-Хамгийн сонирхолтой, бүр сэтгэлээ зориулдаг зүйлийг нь асуухаар хүн нүд нь сэргээд, цаг хугацааг умартдаг байх. Энэ асуултад чинь би яг тэгж хандаж байна. Тооцуурын нарийн ойлголт, технологийн хэллэг, техникийн гадаад үгсийг Монголчлох тун ярвигтай. Дээр нь мэргэжлийн бус хүмүүс ойлготол нь ярих чадвараар би таг. Тэгэхээр аль болох товчхон, энгийнээр тайлбарлахыг хичээе.

Өнөөдөр бидний өдөр тутмын амьдралд интернэт, и-мэйл жирийн хэрэглээ болж. Тэгвэл имэйлүүдийг түгээж байдаг систем буюу серверийн програм хангамж гэж байдаг. Лотус Нотус Домино нь энэ төрлийн цогц програмуудын нэг юм. ”Барууны орнуудын бизнесийн хүрээнд ердөө хоёрхон имэйл систем байдаг. Нэг нь АйБиЭм Лотус Нотэс (IBM Lotus Notes), нөгөө нь Майкрософт Эксчэнж (Microsoft Exchange). За яах вэ, Гоогл Мэйл (Google Mail) араас ойртож байгаа, бусад нь зүгээр л тоглоом.” хэмээн АНУ дахь мэдээллийн технологийн имэйл сүлжээний нарийн мэргэжлийнхэн “шутка” хийдэг юм. Банк санхүү, даатгал, хуулийн фирм үүд, нэгдсэн улсын болон муж улсын Засгийн газрын байгууллагууд, Майкрософтын технологиос чөлөөтэй байх сонирхолтой томоохон бизнесүүд. Мөн олон улсын байгууллагууд гээд дандаа санхүүгийн чадавхи өндөртэй газрууд ихэвчлэн хэрэглэдэг. Нууцлал хамгаалалт нь өндөр, найдвартай ажиллагаагаар баттай хангадаг, гар утасны сүүлийн үеийн технологийг дэмжихдээ үргэлж түрүүлж байдаг зэрэг олон чанар нь үүнд нөлөөлдөг.

-Та АНУ дахь Монголчуудын худалдааны танхимын тэргүүний сонгуультай юм байна. Танай танхим Монголчууддаа хандан ямар ажил хийж байна?

-Манайд сургалт, хурал, бизнесмэнүүдийг холбох, нэг нэгээсээ суралцах боломж болгох, АНУ-д мэргэжлээрээ тогтвортой ажиллаж буй нутаг нэгтнүүдээсээ суралцах, бизнес эрхлэгчдээ урамшуулах гэх зэргээр олон төрлийн ажил зохион байгуулдаг. Мөн тухайн орон нутгийнх нь бизнес дэмжих байгууллага, засаг захиргааныхантай холбох ажиллагаа явуулна. Монголыг сурталчилж, Монголд хөрөнгө оруулагч нэмэгдүүлэх талаар чармайна. Танхимын эрхэм зорилгод энэ бүхнээ тусгасан, дагаж мөрдөж ажилладаг юм. Эрхэм зорилгоо Америкт бизнес эрхлэгч Монголчуудыг дэмжих, олшруулах, тэдний бизнесийг өргөжүүлэх, хамгаалах, хоорондын хамтын ажиллагааг нэмэгдүүлэх, түүнчлэн Монгол уруу орох хөрөнгө оруулалтыг дэмжинэ гэж тодорхойлсон. Их л өөдрөг сэтгэлтэй нөхөд бий.

Ирээдүйд танхимаа Америкт бизнес эрхлэгч Монголчуудын эрх ашгийг хамгаалах “Дээвэр”, тэднийг хооронд нь болон Америкийн төр засаг, бизнес, олон нийтийн байгууллагуудтай харилцах “Гүүр”, Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө орох “Гарц” болно гэж төсөөлдөг.

-Монголдоо эргэж ирсэн сэтгэгдэл. Юм үзэж нүд тайлсан хүний нүдээр харж жишвэл?

-Сэтгэгдэл их өндөр байгаа. Ээж минь эрүүл саруул, дүү нар гэр бүлээрээ амар тайван, ажил төрөл нь өндөр сайхан байна аа. Орон нутгаар явлаа. Хамаатан садангууд сайхан зуншиж байна. Тахиж шүтдэг овоондоо очлоо, Хийморь сэргээдэг хайрхандаа гарч нар мандахыг үзлээ. Хээр ч цөөнгүй хоносон. Олон сайхан найз нөхөдтэйгөө уулзаж, санаа сэтгэл нийлж ярилцлаа. Ийм байхад өөдрөг сайхан байлгүй яах вэ. Монгол сайхан хөгжиж, нийслэл хот мөн дэвжиж байна. Зайсан толгойд гараад харахад шинэ шинэ хороолол нэмж баригдаад, танигдахгүй болжээ. Энд тэнд кран зоолттой, бүтээн байгуулалт өрнөх аяс байна. Дэлхий нийтийн эдийн засгийн хямрал дагасан уу, хөгжлийн жижиг саатал тулсан уу, сүүлийн жилүүдэд ялимгүй хурд буурчээ. Гэхдээ тэгээд уул уурхайгаас авахуулаад эдийн засгийн өсөлт авчрах ирээдүй, томоохон хөрөнгө оруулалт хаяанд иржээ. Зөвхөн уул уурхай гэлтгүй хүнээ хөгжүүлнэ, эдийн засгийн чадавх, өрсөлдөх чадвараа дээшлүүлнэ, өндөр технологи хөгжүүлнэ гээд магнай тэнийлгэх олон мэдээ дууллаа.

Гадна байгаа Монголчууддаа анхаарал хандуулаад тэднийгээ овоо тоох болжээ. Дуудаж даллаад, буцаад ирэх арга чарга юу байна, юуг хэрхэн хэрэгжүүлж, хөгжилд хамтдаа хүрэх вэ гээд төр засаг, бизнес гээд шат шатандаа анхаарч хэлэлцэж байгаа нь үнэхээр баярлуулж байна.

-Илиной мужид бүртгэлтэй Аргамаг Инкорпорэйтэд компанийн дэд захирлаар ажилладаг юм байна. Ямар үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага вэ?

-Мэдээллийн технологийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компани. Найз П.Амгаабаатарын хамтаар 2001 онд байгуулж, АНУ-н Илиной мужид бүртгүүлэн корпорэйт үүсгэсэн. Анхлан хоббигоороо, чөлөөт цаг, заваараа хийж байсан зүйлсээ базаж мэдээллийн технологи өндөр хөгжсөн энэхүү америкийн зах зээлд бизнес хийх гэдэг утгаар хөл тавьж үзсэн нь энэ. Америкийн мэдээлэл холбооны технологийн зах зээлд хөл дүүжилж туршлага хуримтлуулж буйдаа дулдуйдан энэхүү алхмыг хийсэн билээ. Хэн хэн нь мэргэжлээрээ үндсэн ажилтай байсан тул Аргамаг багагүй хугацаанд хавсарга, хобби хэвээр байсан. АНУ-д байгаа Монголчууд Аргамагийг Монгол руу ярьдаг утасны картаар сайн мэддэг. Энэ бол бидний анхны бизнес. Бүх хэрэгцээт програм хангамжуудаа үндсэн ажлынхаа хажуугаар бид өөрсдөө зохиосон. Аргамагийн хэрэглэдэг програмууд бүгд манай өөрсдийн бүтээл, Монгол хүний оюунаар бүтсэн. Эндээс цөөнгүй бүтээгдэхүүнийг америк компаниуд одоо хэрэглэдэг. Аргамагийн холбооны технологийн үйл ажиллагаа утасны картаар хязгаарлагдаагүй, өнөөдөр Америк болон бусад улсыг хамарсан утсан холбооны сүлжээг бий болгож байна. Өдгөө Америкийн цөөнгүй байгууллагуудад Амгаа энэ чиглэлийн үйлчилгээг үзүүлж байна. Мань хүний хувьд бүтэн цагийн ажлуудынх нь нэг болсон.

Аргамагийн бас нэг хийдэг бизнес бол Америкийн зах зээлээс бага хэмжээний програмчлалын ажил олж Монголд байгаа мэргэжил нэгтүүдээрээ хийлгэдэг явдал. Энэ нь гэхдээ амаргүй л дээ. 2004 оноос эхэлсэн хэдий ч, өдгөө тодорхой бүрэн цогц үйл ажиллагаа энэ талаар эрхлээгүй. “Далайд дусал” гэгчээр энэ хугацаанд арваад жижиг төсөл гүйцэтгэсэн. Жижиг төсөл гэхээр зургаан сараас хоёр жил хүртэл үргэлжилдэг. Цогц төсөлд хүрвэл хэдэн арван жилээр хийх байх. Өнөөдөр “Аутсорсинг” гээч нэр томьёо маш эрчимтэй хөгжиж байна. Аргамаг энэ чиглэлээр Монгол Америкийн хооронд бий болгох гүүрийг босголцож байна. Алдаа оноо ихтэй ч амжилт бүтээл багагүйгээр алхаж байгаа энэ жимээ “Аргамаг”- ийнхан томоо, өргөн дардан зам болгохын төлөө хамаг хүчээ дайчлан ажилладаг.

-Та хоёр ч мэргэжлээр магистр хамгаалсан юм байна?

-Эхнийх нь өмнө дурдсан хойно Новосибирскээс систем техникийн инженер мэргэжлээр төгссөн сургалтаар магистр авсан. АНУ дахь ойлголтоор бол компьютерийн шинжлэх ухааны мастер гэх юм билээ. Энэ нь намайг ажилтай болгож хоолонд хүргэснээс гадна, би өөрөө дур сонирхолтой мэргэжил болсонд их баяртай байдаг. Нөгөөхийг нь энд Колумбиа коллеж гээд хувийн сургуулиас бизнесийн удирдлагаар мастер болсон нь манай Симкогийн ажилтнууддаа олгодог боловсролын дэмжлэгийн хөтөлбөр буюу нэгэн төрлийн хангамжийн хүрээнд суралцсан. АНУ-ын компани бүр ижил хангамжийн хөтөлбөр хэрэгжүүлж чаддаггүй. Ингэхээр би өөрийгөө их азтайд боддог. Бизнесийн чиглэлээр сурсан нь Аргамагийн болон АНУ дахь Монголчуудын худалдааны танхимын үйл ажиллагаанд улам идэвхтэй оролцох урам олгосон.

ГАДААДАД БАЙГАА МОНГОЛ ХҮҮХДИЙН ЭХ ОРНОО ГЭСЭН СЭТГЭЛГЭЭ, МОНГОЛ ЁС ЗАНШИЛ, ХЭЛ СОЁЛД ХАА ХААНАА АНХААРЧ БАЙХ ХЭРЭГТЭЙ

-Гэр бүлээ танилцуулаач. Гэр бүлийн хүн тань ямар мэргэжилтэй хүн бэ?

-Өөрийнхөө хувийн амьдралыг эрхэлж буй ажлаасаа, явуулж буй олон нийтийн элдэв үйл ажиллагаануудаас ангид байлгадаг ойлголтын талд би зогсдог. Америкжаад хувийн үзэлд автаж бөөрнөөсөө жаал ягаарсан юм болов уу (инээв). Нөгөө талаас хүний хийдэг ажлыг би төлөөлөөд тодорхой ярьж мэдэхгүй. Мань хүн өөрөө түүнийгээ өгүүлбэл илүү зохилтой. Товчдоо, эхнэрийг Борчулуун гэдэг, энд их сургуульд ажилладаг.

-Хэдэн хүүхэдтэй вэ. Гадаадад төрж өссөн хүүхдүүд эх хэлээ мартах гээд байдаг. Та энэ тал дээр ямар бодолтой явдаг вэ?

-Гурван охинтой. Охид эх хэлээрээ ойлгодог, ярьдаг, уншдаг байх талаар ер нь ихийг амжуулна шүү. Энэ нь гадаад дотоодод байгаа, эх нутгаасаа хол байгаа гэхээсээ илүүтэй яг амьдрал өрнөж буй орчин хир бүрдэж байгаагаас их хамаарна гэж санагддаг. Эцэг эхээс нь шууд шалтгаална гэсэн үг. Бид Монголчууд олноор суурьшсан газраас зайтай тул бусдаас боломжоор бас тааруу, гэхдээ тэгээд үзэж тарна. Гэртээ зөвхөн Монголоор ярина. Эмээ нар нь, бас өвөө нь ирэхээр байдал эрс сайжирна. Энэ жил нутаг яваад тасалчихлаа, түүнээс зун бүр “Монгол хэл соёл” зусланд явуулдаг. Нийслэл Вашингтоноос Монгол соёлын төвийнхөн М.Саруул-Эрдэнэ нар ажиллуулдаг. Гадаадад байгаа Монгол хүүхдийн Монголоо гэсэн сэтгэлгээ, Монгол ёс заншил, хэл соёлд хаа хаанаа анхаарч байх хэрэгтэй гэж боддог.

-Хүүхдүүдийнхээ боловсролд хэрхэн анхаарч байна. Монголд жирийн айлын хүүхдүүд улсын төлбөргүй сургууль цэцэрлэгт явдаг. Харин боломжийн айлын хүүхдүүд өртөг өндөртэй сайн сургуульд сурах нь элбэг явдаг. Харин АНУ-д ямар байдаг вэ?

-Аав минь багш байсан. Ээж мөн багш, одоо тэтгэвэртээ гарсан хэдий ч гэртээ сууж чадахгүй хүүхдүүдийн дунд бужигнадаг хүн. Хадам ээж бас багш. Энэ бүгд биднийг хар багаас боловсрол шүтүүлж, эрдэм мэдлэг хүндлэн өсгөх орчинг бий болгосон. Тэрийг нь эхнэр бид хоёр бас үргэлжлүүлэн эрдмийн “галыг нь манаж” суугаа. Охидынхоо боловсролд хамгийн их анхаардаг. За тэр боломжтой айлынхан төлбөртэй сургуульд явдаг нь энд тэнд ялгаагүй дээ. АНУ-д нийтийн суурь боловсрол үнэгүй, хүүхдийн сургууль давгүй сайн чанартай байдаг ч гэлээ төлбөр өндөр хувийн сургуулийнхан илүү гарна аа. Гэхдээ зөвхөн мөнгөөр шийдэх бус хувийн болон нийтийн сургуулиудыг харьцуулбал илүү дутуу аль аль нь байдаг юм билээ, Төлбөртэй бол заавал илүү гэсэн үг бас биш.

-Гадаадад суралцахыг олон залуус хүсч мөрөөддөг. Тэдэнд хандаж юуг зөвлөх вэ?

-Бэлэнчлэхгүй, өөрөө аливааг ойлгож сурдаг чадварт сур гэж хамгийн түрүүнд хэлнэ. Боловсрол гэдэг чинь заавал заалгаж сурдаг биш. Өөрөө хайж олоод, өөрийн болгож байж мэдлэг болно. Залуу чиний мэдлэг бол чиний өмч, чиний бүтээгдэхүүн тул өөрөө бий болгох хэрэгтэй. Биеэ дааж, бүтээлч хандаж сурч байж гадаадад амжилттай суралцана. Хүний нутагт хөл алдахгүй эрдмийн далайд сэлнэ шүү хэмээн зөвлөе.

-АНУ-д амьдардаг Монголчуудын нийгэмлэгт хэр олон хүн байдаг вэ?

-20-30 мянга бий гэж ярьдаг. Яг таг тоолсон зүйл алга. Америк газар нутгаараа өргөн том улс. Монголчууд олноор суурьшдаг хэсгүүд тус бүр өөрсдийн холбоотой. Чикагогийн, Калифорнийн Бэй Эйриагийн, Лос Анжелосын, Дэнвэрийн, Сиатлийн, Сакрамэнтогийн, Вашингтоны гээд нийт хорь гардаг. Хамгийн дөмөг нь Бэй Эйрийгийнхан. Өнгөрсөн зургаан сард нийслэлд удирдлагууд нь цуглаж нэгдсэн нэг альяанс байгуулсан. Дээвэр нэг том байгууллагатай боллоо гэсэн үг. Холбоодууд ээлжлээд удирдаад явах юм. Монгол сургуулиуд бий болсон. Мэдээллийн вэбүүд, сонин, телевизүүдтэй болсон. Баяр наадам, цагаан сарыг бусдын гар харалгүй өөрсдөө тэмдэглэж Монгол соёлоо хадгалаад, сурталчлаад буй. Урлагийн хамтлагууд, спортын тэмцээнүүд зөндөө бий болсон гэх мэтээр холбоодууд сайн дурын үндсээр бий болж, идэвхтэй, давгүй сайн ажиллацгаадаг.

-Монголдоо ирж ажиллах уу. Төлөвлөсөн зүйл байгаа юу. Олон хүмүүс ингэж асуудаг байх.

-Монголдоо ажиллалгүй яах вэ. Төлөвлөх байтугай одоо хийгээд буй ажил цөөнгүй. Яг үнэндээ биеэ гадаадад байх ч сэтгэл санаа, үйл ажиллагаа минь эх нутагтаа байдаг. Мэдээллийн технологийн ачаар Монголдоо алсаас маш ихийг амжуулчихдаг болжээ. Монголд байгаа хоёр найз маань цаадах чинь яасан бэ, сайн уу гээд хаа хол байгаа маниас лавлах үе зөндөө. Өмнө өгүүлсэн код бичүүлэхээс эхлээд Монголд хэдэн жижиг бизнес болон элдэв байгууллагуудтай гайгүй орооцолдчихсон байдаг. Тэдний яг дунд хуралдаад сууж байдаггүй болохоос миний санал, миний нэмэр тусгагдаад ажил болоод тодруулбал алсаас нутагтаа ажиллаж байгаа. Ерөнхий сайд Монголд Цахим хөндий байгуулах талаар хэлж, холбогдох ажлууд урсаж байна. АНУ анхлан цахим хөндий бий болгосон, тэнд нь мэргэжлээрээ ажиллаж амьдардаг Монголчуудаа төлөөлөөд баримт бодлого боловсруулах ажлын хэсэгт нь би орчихсон тууж яваа. “Цахим өртөө” холбоо төрийн бус байгууллагад би нэлээд идэвхтэй нэгэн, алсаас санаа оноогоо тусгачихдаг, бүр удирдах зөвлөлийнх нь гишүүн гэж байгаа. Сая төрийн ордонд болж өнгөрдөг гадаадад байгаа Монголчуудын анхдугаар чуулганы зохион байгуулалтад эхэнд нь алсаас, төгсгөлд нь нутагтаа биеэр оролцов гэх мэтээр.

-Цалин хэдийг авдаг вэ. Энэ нь тухайн нийгмийнхээ өртөгтэй харьцуулбал амьдралд хангалттай юу?

-Аан, тэр цалингийн хэмжээг хэлж болдоггүй юм аа. Зэргэлдээ суудаг нөхөртөө мэдэгдэж болохгүй, тэр бүү хэл бараг эхнэрээсээ нуух хэрэгтэй шүү (инээв). Нийгэмтэйгээ орчинтойгоо харьцуулахад амьдрал болоод байх хэмжээний хөлс авна аа. Бусдын жишгээр, мэргэжил нэгтнүүдээсээ нэг их илүү гараад байхгүй, нэг их дутахгүйг авдаг юм билээ. Ер нь тэгээд хүн юм хойно, ухаалаг үрлэгтэй байхгүй бол цалингаас цалинд, өрнөөс өрөнд туучих үе гарна.

-Ер нь та эх орныхоо талаар ямар бодолтой явдаг вэ. Ах дүүсээсээ мэдээлэл авдаг байх?

-Их өөдрөг бодолтой байдаг. Шүүмжлэх, санаа зовох зүйл байлгүй яах вэ, гэхдээ дэлхийн хөгжилтэй эн зэрэгцээд дэвшиж дээшилж байгаа гэж боддог. Тусгаар тогтносон улс гүрэн, ардчилсан төр, засагтай гэдгээрээ их бахархдаг. Мэдээллийг зөвхөн ах дүүгээр хязгаарлахгүй бүх л сувгаар авдаг. Улаанбаатарт байгаа нэгнээс нэг их хоцроод байхгүй шүү. Мэдээллийн технологийн ачаар одоо бид эндээ гэртээ Монгол телевизүүд үзэцгээж байна. Яах вэ дүрс чанар нь эндэхийн бусад тв-ээс бол ялимгүй дутмаг, үе үе жаахан гацна. Гэхдээ дуу бол саадгүй. Сонинг интернэтээр онлайн уншчихаж байна. Хэрэгтэй бол утсаар залгаад шууд ярьчихаж байна. Долоо найман жилийн өмнөхтэй харьцуулахгүй, мэдээлэл сайжирсан.

-Нутгаа санадаг уу?

-Нэгэнт биеэрээ нутагтаа байхгүй юм хойно саналгүй яах вэ. Бас соёл харилцааны ялгаатай өөр орчинд амьдарч буйн хувьд өссөн дассан нутаг орноо, орчин соёлоо санахаас өөр арга байхгүй.

-Монголдоо энэ хугацаанд хэр олон ирж, очдог байв?

-Эхэндээ нэлээд ойр ойрхон ирдэг байсан. Яваандаа хугацаа жаахан холдоод байгаа нь мөнгө санхүүтэй холбоотой. Мөн сүүлийн жилүүдэд болж буй эдийн засгийн өөрчлөлтөөс болоод ажлын ачаалал эрс ихэссэн тул тэр бүр хүссэн цагтаа хүссэн хугацаагаар амралтаа авч нисээд байхгүй болжээ. Монгол явахад бас хөөрхөн хугацаа хэрэгтэй шүү. Охидоо жилдээ нэг явуулчих санаатай, амжихгүй бол өвөө эмээ нараас нь ирүүлдэг.

-Энэ хийж байгаа ажлаа Монголд хэрэгжүүлэх үү?

-Лотус Нотус мэтийн АйБиЭмтэй холбоотой ажлаа бол хэрэгжүүлэхийг мөрөөддөг. Гэхдээ энэ нь Монголын эдийн засгийн байдал, АйБиЭм манайхыг хэр зах зээл гэж үзэх, Монголын бизнесүүд ямар төрлийн технологи сонгох вэ? гээд надаас биш удирдлагын шийдвэр гаргах улсуудаас хамаарна. За бусад ажил бол угаасаа Монголтой холбоотой, одоо эх нутагт хийгдэж буй зүйлс.

-Гадаадад ажиллаж амьдарч байгаад ирсэн залуус ирээд залхаж цөхөрч буцаад явлаа гэдэг. Таны хувьд юу нь анхаарал татав?

-Ирж болохгүй гэсэн ямар нэг саад байхгүй. Миний хувьд Монголд тийм зүйл алга, болохгүй байна гэсэн ойлголт байдаггүй, ямар нэг зүйл өөрчлөгдөхийг сайжрахыг хүлээж суудаггүй. Хүрч ирэхэд амьдарч байсан сууц, гэр орон минь бэлэн, ээж ах дүү нар байна, найз нөхөд олон, ажлын байр олох тийм хүнд биш. Олдохгүй бол өөрөө бий болгоод ажиллачихна гэж санадаг. Голж шилэх биш, хаана байсан байрлал орчноосоо хамаарахгүйгээр, өөрөө амьдарч чаддаг байх хэрэгтэй. Боломжоо өөрөө олж хардаг, бололцоондоо итгэдэг байх хэрэгтэй гэж санадаг.

Э.Жагдагдорж: Би даяаршиж буй дэлхийд Монгол гэсэн нэрийг гаргалцаж яваа жирийн нэг “хорхой”

"Зуны лекц - 2010" дараахан буюу наймдугаар сарын 4-нд Өнөөдөр сонинд ярилцлага өгсөнөө нэг блогдчихоё. Гарчигийг нь Ж.Солонго сэтгүүлч "Амьдрал бол тоолж баршгүй олон боломж, бололцоо" гэж өгсөн хэмээн мэссэждэж байсан ч сонин хэвлэгдэхэд солигдсон байлаа, бодвол уншигчдын анхаарлыг олох гэсэн олон аргын нэг байх. Мөн хэвлэгдэхдээ Монгол Ньюстэй холбогдож асан үеийг минь дурссан өгүүлбэр нэмсэнд мань лав хувьдаа ихэд талархсан.

Өнөөдөр (2010.08.04 178(4041), ЭХ ОРНЫ ЭЗЭД ХААНА ЯВНА ВЭ)

Э.Жагдагдорж: Би даяаршиж буй дэлхийд Монгол гэсэн нэрийг гаргалцаж яваа жирийн нэг “хорхой”

Ж.СОЛОНГО

Мэдлэг боловсролоороо дэлхийн энд хүрч, эх орныхоо нэрийг гарган эзэмшсэн мэргэжлээрээ гадаадад ажилладаг монголчууд олон бий. Тэдний зарим нь нэгдэж өнгөрсөн сард эх орондоо “Зуны лекц 2010”-ыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн ивээл дор зохион байгуулсныг уншигч та санаж буй биз ээ. Тэдний нэг нь Эрхэмбаярын Жагдагдорж. Түүнийг АНУ-руу буцаад удаагүй байхад нь цахим шуудангаар холбогдож ярилцлаа. Тэрбээр “Монгол ньюс” группийн анхдагчдын нэг юм.

-Та одоо АНУ-д ямар ажил хийж байгаа вэ, үндсэн мэргэжлээсээ гадна өөр олон талын ажил алба эрхэлдэг гэж сонслоо?

-Би их олон ажил хийдэг хүн. Энд хүнийг эзэмшсэн мэргэжил, эрхэлдэг ажлаар нь дүгнэдэг. Энэ талаас нь харвал надад их олон янзын “ачаа” бий. Мэдээллийн технологийн мэргэжилтэй боловч бизнесийн чиглэлийн үйл ажиллагаа явуулахын зэрэгцээ АНУ дахь монголчууд болон оршин суугаа газрынхаа жижиг бизнес эрхлэгчдэд зөвлөгөө өгдөг. Эдгээр нь Америк дахь Монголчуудын худалдааны танхим, АНУ-ын жижиг дунд бизнесийг дэмжих “Скорэ” байгууллага болон “Аргамаг Инкорпорайтэд” компанитай холбогддог. Үүний зэрэгцээ сайн аав болох гээд хүүхдийн сургуулийн элдэв ажлуудад оролцож, оршин суугаа хотынхоо захиргааны дэргэдэх зөвлөх байгууллагуудад ажилладаг. Энэ бүгд сайн дурын ажил учраас цалин авдаггүй. Товчдоо, би амьдралаас суралцаж байгаа “оюутан”. Үндсэн ажил маань “Симко Инкорпорайт” компанийн АйБиЭм Лотус Нотус Домино хөгжүүлэгч. Их сүртэй, урт нэртэй боловч, товчоор бол тооцоолуурын код “нухдаг” гэсэн үг.

-АНУ-д хэчнээн жил ажиллаж байна вэ?

-АНУ-д 1999 оны сүүлчээр ирж, 2000 онд “Симко Инкорпорайт”-д ажилд орсон.

-Энэ байгууллагад ямар шалгуураар ажилд орсон бэ, гадаадад мэргэжлээрээ ажиллана гэдэг амаргүй санагдах юм.

-АНУ-д ажилд ордог жишгээр ажлын зар үзээд, хүсэлт гаргасан. Тухайн үед ажилд хэрхэн орох болон хүсэлт гаргах талаар сайн мэддэггүй байсан учраас бүгдийг нь өөрийн биеэр туулж, туршлага суусан.

Энд ямар ч ажилд орохын тулд хүсэлт гаргахдаа хувийн тодорхойлолт болох CV-гээ тун сайн бэлтгэх хэрэгтэй. Хүмүүс нэг л CV бэлтгэчихээд төрөл бүрийн салбарын байгууллагад ажилд орохдоо өгч алддаг. Уг нь тухайн ажлын онцлогт тохируулаад хэд, хэдэн өөр CV бэлтгэх шаардлагатай. Тухайлбал, системийн програм зохиогч, онлайн веб програм зохиогчийн ажилд орохын тулд аль алинд нь програмчлалын талаар чадварлаг гэдгээ ойлгуулахаас гадна эхнийхэд нь тооцоолуурын систем талаас болон сүлжээний мэдлэг ихтэйгээ тодруулж, нөгөөд нь веб дизайн, веб юзабилити мэдлэг туршлагатайгаа мэдрүүлэх хэрэгтэй. Мөн тэр байгууллага нь ямар технологи ашигладаг болон цаашид юуг хэрэглэх төлөвлөгөөтэй зэрэгт тохируулах нь чухал. Энэ захидал, CV ажил олгогчдын анхаарлыг татаж, хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлэхгүй бол ярилцлагад орох боломжгүй.

Намайг ажилд авахдаа ажлын туршлага, ялангуяа ccMail-н админ хийсэн, их сургуульд багшилсан зэрэг үзүүлэлт CV -нээс ихээхэн анхаарал татсныг нь хожим хувийн хэрэгтэйгээ танилцаж байхдаа мэдсэн.

Ямар ч байгууллага ярилцлагад оруулахын өмнө хүсэлт гаргагчийг судалдаг. Үүний зэрэгцээ хэр их өртөгтэй амьдардаг, үнэнч эсэх, хүсэл, сонирхол, мөрөөдөл гээд миний тухай бүгдийг мэдчихсэн байх нь бий. Мөн өөрийг тань сайн мэдэх гурван хүнээр тодорхойлолт гаргуулдаг. Би тэр үед АНУ-д цоо шинэ хүн байсан учраас энэ шатыг алгассан байх. Харин хожим нь гэрээгээ сунгахдаа ийм шалгуурт өртсөн. Өмнөх удирдлага болох Ц.Балдорж эрхлэгчийн захидлыг захирал маань надад үзүүлээд “Энэ захиа чамайг ажилтай болгосон, чиний дарга хүнээ таньдаг, мэддэг, итгэдэг, тодорхойлж чаддаг жинхэнэ менежер хүн юм байна” гэж билээ.

Энэ бүх шалгуурыг давсны дараа “ажилд авлаа” гэж хэлдэггүй. Харин “Танд ийм цалин өгч, тийм нөхцөлд ийм хангамж олгоно оо, та манайд ажиллана уу” гэсэн урилга илгээдэг юм билээ. Энэ нь ажлын байрны санал гэсэн үг л дээ. Ингээд эцсийн шийдийг хувь хүн өөрөө гаргана. Хүмүүс хэд хэдэн газраас ийм санал авч байж сонголтоо хийдэг.

-Та хаана ямар, ямар сургууль дүүргэсэн бэ?

-Нийслэлийн нэгдүгээр сургуулийн математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангид сурч, төгссөн. Бидэнд наймдугаар ангид байхаас тухайн үеийн их дээд сургуулийн багш нар нэмэлт хичээл заадаг байлаа. Д.Ламжав, Чулуундорж, Ц.Дашдорж, А.Мекей, Р.Гончигдорж, А.Ганбаатар, В.Адьяасүрэн, С.Баясгалан гээд МУИС, УБДС-ийн багш нарын “гараар орж” аравдугаар ангиа төгссөн. Ингэснээр оюутан болж суралцах арга барил, сэтгэлгээ, суурь мэдлэг, логиктой болдог юм билээ. Дараа нь Эрхүүд нэг жил хэлний бэлтгэл хийгээд Новосибирскийн Цахилгаан техникийн дээд сургуульд орсон. Намайг төгсөх үед сургууль маань Новосибирскийн техникийн улсын их сургууль нэртэй болсон юм. Систем-техникийн инженер мэргэжлээр төгсөж, АНУ-н жишгээр бол компьютерын шинжлэх ухааны мастер болж, мэдээллийн технологийн салбарт зүтгээд “хоолонд хүрээд” байна. АНУ-д ажиллаж байхдаа байгууллагынхаа боловсролын дэмжлэгийн хөтөлбөр буюу нэг төрлийн хангамжийн хүрээнд Бизнесийн удирдлагын мастер зэргийг Колумбиа коллежээс авсан.

-Өдийг хүртэл “хоолоо олж идэхийн” тулд багагүй бэрхшээлтэй тулгарч байсан байх...

-Бэрхшээл бол зөндөө зөндөө, тоолж барахгүй олон асуудал гарна. Тэр бүгдийг туулаад өнгөрөөнө. Тэгэхгүй бол “ирсэн газар руугаа буцах” болно. Энэ өгүүлбэрийг дунд сургуульд байхад Люба багш маань хэлдэг байсан юм. Бид “Өө монголоор зөв ярихгүй байж загнаад” гэж ярьдаг байсан ч эргээд бодоход анх хаанаас ирсэн тэр газартаа гэсэн логик гараад ирдэг юм байна. Энэ нь орос, монгол сэтгэлгээ, хоёр хэлний бүтцийн ялгааны асуудал л даа. АНУ-д ажиллахад яг энэ бэрхшээлийг эхлээд туулсан. Товчдоо, англи хэл хамгийн том бэрхшээл байлаа. Хэлээ дагаад санаагаа илэрхийлэхэд элдэв өөр утга гарчихна. Одоо хамт лекц уншиж байгаа доктор М.Саруул-Эрдэнэ “Хар хүзүүний ороолт гэдгийг хар өнгөтэй хүзүү гэж ойлгох уу, хар ороолт гэж бодох уу” гэсэн жишээ авч ярьдаг. Мөн мань хүн “Улсын их дэлгүүр гэхийг тэр чигээр нь үгчилж орчуулаад дээр нь хадчихсан байгааг Америкчууд лав төрийн яамны агуулах гэж ойлгоно доо” гэдэг юм. Энэ мэтийн бэрхшээлийг давахад байгууллагын зүгээс хэлний хичээлд явуулж тусална. Тэгээд цаг хугацааны явцад сураад гайгүй бололгүй яах вэ.

Харин америк монгол сэтгэлгээний онцлог, ялангуяа хүмүүсийн харилцааны соёл, нэлээд амаргүй байдал үүсгэдэг. Монголчууд элэгсэг, хамт олонч үзэлтэй. Бидэнд гэр бүл, хамаатан садан, аав ээж, ах дүү маш чухал. Харин америкчуудын хувьд хувь хүний үзэл санаанд л тулгуурладаг. Өөрийн үзэл санаа, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн чадварт найдах нь давуу байдаг. Үүнээс болоод эхний үед америкчуудтай найзлахад тун бэрх байсан. Монгол хүний хувьд тэр орчинд их ганцаарддаг юм билээ. Бүх зүйлд зөвхөн өөрийн байр сууринаас хандаж, шийдвэр гаргана гэхээр хөл алдмаар үе олон тохиодог.

Мөн удирдлага дарга, ахмад хүмүүсийг үнэлэх үнэлэмж тун өөр. Монголд бол даргын нөлөө хаана ч өндөр байдаг. Айлд зочлоход “Дарга дээшээ, хойморт суу“ гэнэ. Ахмад хүнийг ч адилхан. Автобусанд суудал тавьж өгдөг хүмүүжилтэй хүн тэнд очоод айлд сууж байгаад ахмад хүн ороод ирэхэд нь “Та энд суу” гээд ухасхийвэл “Чи хүнийг насаар нь ялгаварлаад байна уу” гээд хөмсөг зангидан аягүйцнэ. “Дарга хамаагүй ээ, тэр ажил дээр, оффист дарга болохоос биш бусад газарт бид ижил, тэгш шүү” гэнэ.

-Монгол залууст таных шиг ирээдүй нээлттэй бий юү?

-Байлгүй яах вэ, энэ чинь ер нь ирээдүй биш, өнөөгийн бодит боломж шүү дээ. АНУ бол зөвхөн Монголоос гэлтгүй дэлхийн хаанаас ч ирсэн хүн бүрт, тухайн боломжийг зөв, үр бүтээлтэй ажил болгож чадвал нээлттэй байдаг хаалга гэсэн үг. Босго нь жаахан өндөр. Даваад орчихсон ч өөр олон шалгуураар шүүгдэж, мөнхийн өрсөлдөөн дунд ажиллах орчин үүсгэж чадаж байгаа нь хөгжингүй байгаагийн нэг түлхүүр байх. Надтай адилхан мэргэжлээр АНУ-д миний сайн мэдэх, байнгын холбоотой байдаг 20 гаруй монгол залуу бий.

-Яагаад “Зуны лекц 2010”-ыг зохион байгуулах болсон бэ?

-Барууны хөгжингүй орнуудад ажлаа яаж хийдэг, сэтгэлгээ, арга барилын зөрүү, тогтвор суурьшилтай ажлын байраар хангахын тулд хэрхэн хөдөлмөрлөдөг болон хүний нөөцөө хадгалж байхын тулд юу хэрэгжүүлдэг зэргийг товч ярьж сонирхуулахын тулд зохион байгуулсан. Нэг цагийн хугацаанд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгч, бүх сэдвийг хамарч чадахгүй. Тэнд байдал ямар байдгийг бодитоор өгүүлснээс биш үүнийг дага, хуулбарла, байгаагаа өөрчил гэж зааж сургаагүй. Мөн тэг ингэ гэсэн бэлэн шийдэл хэлэхгүй. Аливаа шийдлээ өөрсдөө олох хэрэгтэй. Монголд бэлэнчлэх сэтгэлгээ газар авч “Заагаад өг, стандартыг шууд хуулбарлая” зэргээр ярих болсныг шүүмжилмээр санагддаг.

-Та АНУ-д гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт байдаг гэсэн.

-Би гурван охин, эхнэрийнхээ хамт амьдардаг. Гэр бүл хамт энд байна гэдэг нь тухайн хүний чадвар, боломжоос хамаарахын зэрэгцээ амжилт гаргах нэг үндэс нь болдог. Саяхан Индианагийн их сургуулийн зочин судлаач доктор П.Увш багш гадаадад байгаа Монголчуудын гэр бүлийн байдлын талаар судалгаа хийсэн. Багш судалгаагаа “Гадаадад амьдарч байгаа монгол хэв шинжийн гэр бүлийн гишүүн бүр Монгол Улсынхаа иргэний эрх, үүргээ хамгаалуулах эрхзүйн баталгаатай гэдгээ мэдэрч, зориг бардам ажиллаж амьдрахад нь төрөөс бага ч болов дэмжлэг үзүүлэх, ямар бодлого барих нь дээр бол гэдгийг харьд суугаа монголчуудынхаа санаанд тулгуурлан тойм төдий боловч гаргаж, болбол одоо ид яригдаад байгаа гадаадад байгаа монголчуудынхаа эрх ашгийг хамгаалах, улс орныхоо хөгжилд тэдний мэдлэг, боловсролыг дайчлах хоймсон үүрэг бүхий “Зөгийн үүр” хөтөлбөртэй холбож, хилийн чанадад суугаа монгол гэр бүлийн талаар бага ч болов хүч, анхаарал хандуулаасай гэдгийг дамжуулах гэсэн юм” хэмээн дүгнэсэн байна лээ.

-Хүүхдүүдийнхээ ирээдүйг хэрхэн төсөөлдөг вэ?

-Ирээдүй нь “Ийм байгаасай, тэгээсэй” гэж нэг их боддоггүй. Ирээдүйгээ тэд өөрсдөө л бий болгоно. “Хүнд хоол өгөх биш, хоолоо олох аргыг нь заа” гэсэн үг байдаг шүү дээ. Миний хувьд охидоо ялимгүй газарчилж, чиглүүлж л чадна, цааш нь өөрсдөө амьдралаа босгоно гэж итгэдэг.

Гэртээ монголоор ярихыг охидоосоо шаарддаг. Эхнэр маань энэ тал дээр маш их цаг зарцуулж, хичээл хийлгэж, ном уншуулдаг. Заримдаа монгол маягаар алганы амт үзүүлэх үе бий. АНУ-д монголчууд олонтой газар монгол сургууль байдаг. Өөрсдийн боломжоор, сайн дураараа, үнэ төлбөргүй үндэсний соёл, бүжиг, хэл гээд олон талаар зааж сургаж ажилладаг юм. Энэ нь сайхан санагддаг. Мөн “Мэдлэг чадвар бол та нарын өөрсдийн бүтээгдэхүүн. Өөрийн чинь бүтээгдэхүүнийг хэн нэгэн булааж авч, хуулбарлаж чадахгүй. Иймд бүтээлч бай, өөрсдөө учрыг нь олоод олон зүйлийг сур” гэж захидаг. Захихаас илүүтэй шаарддаг гэхэд болно.

-Өндөр хөгжилтэй улс оронд амьдардгийн хувьд Монгол Улсынхаа талаар санаа зовних зүйл гардаг байх. Энэ талаарх санал бодлоо хэлбэл?

-Дээр хэлсэнчлэн бэлэнчлэх сэтгэлгээ давамгайлж буйд их эмзэглэдэг. Мөн аливааг эерэг талаас нь хүлээж авахаас илүүтэй үгүйсгэх, шүүмжлэх хандлага байдаг нь жаахан дутагдалтай. Өөрөөсөө хамаарах зүйлийг хийчихгүй заавал гаднаас бусдаас тус дэм, шийдэл хайх байдал газар авсан нь амаргүй санагддаг. Хамгийн гол нь монгол хүн гэж хэн бэ, онцлог нь юу юм бэ гэсэн тодорхой ойлголт байхгүй, монгол хүний бахархал, онцлох шинж нь алдагдчихсан юм шиг ээ.

Хүн бүр өвөрмөц, хоорондоо давтагдахгүй ялгаатай ч нэгдмэл үзүүлэлт бий. Ингэвэл засаг төр хүмүүсээ мэддэг болно, бизнесменүүд нь ажилчдаа хэрхэн сайн ажиллуулж, юугаар яаж урамшуулахаа тогтоож чадна. Ингэж хүн нь хөгжөөд хүчтэй болбол бизнес, эдийн засаг, иргэний төр сайжирч, амьдрал улам сонирхолтой болно гэж боддог. Гэтэл ийм ойлголт бага, энэ талаар авч буй арга хэмжээ дээд, доод аливаа төвшинд дурсагдахгүй байгаад эмзэглэх юм.

-Та чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ?

-Телевиз харах, кино үзэх, тооцоолуур дээр тоглох гэх мэтээр электрониктой нэлээд зууралддаг. Үүнийг гэр бүлийнхэн маань их шүүмжилдэг. Анх энд ирээд нэг хэсэг шатар овоо тоглодог байсан. Хааяа гольф цохино, мөн үе, үе покердохоос буцахгүй. Алхах нэлээд дуртай болохоор гэрэл зураг авах хообийтой болчихдог юм байна. Элдэв ном энд тэнд үргэлж дэлгээтэй байдаг. Уншихаа дагаад бас бичмээр санагдаж, өөрийн блогтой болсон. Чөлөөт цагийнхаа ихэнхийг гал тогоондоо өнгөрүүлдэг. Амьдралдаа хоол хийж үзээгүй, гурил ганц хоёр удаа зуурч үзсэн хүүхэд орос руу сургуульд явж байснаа бодвол одоо хэр баргийн тогоочоос дутахааргүй болсон. Үүнийг дагаад хоолны элдэв ном, гал тогооны хэрэгсэл зөндөө цуглараад хообий маягтай болжээ.

-Цаашдаа монголд ирж ажиллах бодол бий юү?

-Тэгэлгүй яах вэ. Нэлээд олон зүйлээс хамаарч гадаадад амьдарч байгаа ч нэг сайхан өдөр нутагтаа очоод сурсан мэдсэнийхээ хэргийг гаргана даа. Яг одоо хаана байх нь зөвхөн надаас хамаарахгүй бүхэл бүтэн гэр бүлийн томоохон асуудал болсон. Гэр бүлийн бүх гишүүдийн сонирхол нэгдэх гэдэг амаргүй зүйл шүү.

-Та одоо болон ирээдүйд юу хийхийг хүсэж байна вэ?

-Өмнөх ажлаа сайн хийхийг хүсэж байна. Тооцоолуурын кодоо алдаагүй зөв ажиллуулж, охидынхоо сайн аав байж, дүү нар, найз нөхөддөө тус дэмтэй байж, ханьдаа түшиг болж, эх нутагтаа бага болов ч хөрөнгө оруулалт хийхийг хүсдэг. Ирээдүйд ч үүнийгээ хийсээр байхыг мөрөөддөг.

-Амьдралыг та юу гэж боддог вэ?

-Амьдрал бол тоолж баршгүй олон боломж, бололцоо. Мөн хүний амьдрал бол түүний бүтээл. Амьдралаа бараанаар дүрсэлж буй хүн боломжоо олж харахгүй, амьдралаа гэгээнээр хүлээж авч байгаа хүн бололцоондоо итгэлтэй байгаа нь тэр. Хүн бүхэн бусдаас бага хамаарч, өөрийнхөө амьдралыг өөрөө цэцэглүүлж чаддаг байгаасай гэж хүсдэг. Өөрийн амьдралын түүхээ өөрөө л бичнэ шүү дээ.

-Даяаршлын тухай ямар бодолтой явдаг вэ, эсвэл үндэстний бие даасан соёлыг илүүд үздэг үү?

-Даяаршил, дангааршил аль аль нь чухал. Даяаршлаас зугтах боломж одоо байхгүй. Хэдийгээр бие маань гадаадад байгаа ч сэтгэл, ажил минь нутагтаа үргэлжилсээр байгаа нь даяаршлын нэг жижиг жишээ. Доктор Ш.Баатар ахын “Бид одоо дэлхийн хэмжээний шийдэл хийгээд дэлхийн хүн болжээ” гэдэг гоё үг бий. Би үүнтэй санал нийлдэг. Миний бичсэн код Европ, Ази, Африкт хэрэглэгдэж, тэдний ажил хөдөлмөр, бизнес, амьдралын хэв маягийг өөрчилж байгаа гэхээр бахархах сэтгэгдэл төрдөг. Хүн цагаа тулаад ирэхээр нэлээд бардам амьтан юм билээ.

Гэхдээ охидоо монголоор яриулах, уншуулах гэж хичээгээд, хаа байсан энэ Америкт монгол соёл, зан заншил гэж сурталчлаад, монгол хүн гэж хэн бэ гэдгээ бид дотроо тодорхойлъё гээд уриалаад, манай эх оронд хөрөнгө оруулаач гээд байгаа нь үндэсний талаа баримталж, дангааршлаа дэмжиж буйн жишээ. Энэ дэлхий хэдийгээр даяаршиж, хавтгай болж буй хэдий ч би Монгол гэсэн нэрийг гаргаж яваа жирийн нэг “хорхой”.

Заавал нэг талыг баримталж туйлшралгүй, аль алийг нь хослуулан тухайн үед асуудалд хаанаас нь харж хандахаа өөрөө сонгож шийдэж явдаг даа.